„Siostry Stalina” i ich europejskie bliźniaki
Zobacz także:
- Pałac Kultury i Nauki – czy należy zburzyć słynny PKiN?
- Pałac Kultury i Nauki - jeden z symboli Warszawy
W latach 1947–1957 w Moskwie wzniesiono siedem monumentalnych wieżowców w stylu socrealistycznym, znanych jako „Siedem Sióstr Stalina”. Budynki te miały symbolizować potęgę Związku Radzieckiego i stały się ikonami moskiewskiego krajobrazu. Ich charakterystyczna architektura, łącząca elementy rosyjskiego baroku i neogotyku z amerykańskimi drapaczami chmur, była wyrazem ambicji i ideologii tamtego okresu.
W innych krajach bloku wschodniego również powstały budynki, które były inspirowane wspomnianymi „Siedmioma Siostrami”. Najbardziej znanym przykładem jest Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, który często nazywany jest „ósmą siostrą”.
Pałac Kultury i Nauki to drugi po Zamku Królewskim najbardziej charakterystyczny budynek w Warszawie. Wita turystów podróżujących koleją do stolicy Polski i zarazem żegna tych opuszczających miasto stołeczne. To też drugi pod względem wysokości całkowitej budynek w Polsce. Pomysłodawcą budowy był Józef Stalin, a obiekt został wybudowany w latach 1952–1955 według projektu radzieckiego architekta Lwa Rudniewa, a w 2007 wpisano go do rejestru zabytków. Do dziś budzi mieszane uczucia i brakuje zwolenników jego wyburzenia.
„Siostry” nie były wyłącznie kaprysem stylu. To był język władzy przetłumaczony na urbanistykę. Wieżowce miały stanowić dominantę, miały być punktem, który porządkuje przestrzeń i wyobraźnię. Forma miała kojarzyć się z „pałacem” (czyli stabilnością i prestiżem), ale służyć instytucjom państwa, nauce, hotelarstwu czy prasie, a dekoracja i proporcje miały sugerować, że nowy ustrój ma ciągłość z historią (klasycyzm), a jednocześnie „przewyższa” Zachód skalą.
Z czasem jednak ta rodzina urosła, a część badaczy i publicystów zaczęła mówić o „rodzeństwie” rozsianym po Europie Środkowo-Wschodniej – budynkach inspirowanych tą samą estetyką.
Co ciekawe, socrealizm udawał całkowitą oryginalność, ale współcześnie często podkreśla się, że „Siostry” i ich krewniacy czerpali też z amerykańskiej tradycji drapaczy chmur, tyle że przepuszczonej przez filtr monumentalnego klasycyzmu.
Jednym z omawianych obiektów jest gmach Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M.W. Łomonosowa. To rosyjski uniwersytet publiczny, który zainaugurował działalność w 1755 roku. Jego założycielką była cesarzowa Elżbieta Piotrowna (młodsza córka Piotra I Wielkiego i cesarzowej Katarzyny I), a w 1940 roku nazwano go na cześć Michaiła Łomonosowa, uczonego, poety i prekursora chemii fizycznej, ponieważ to on był inicjatorem powstania uczelni.
Hotel Ukraina zainaugurował swoją działalność 25 maja 1957 roku. Budynek ten zaprojektował Arkadij Mordwinow i Wiaczesław Ołtarzewski. 206-metrowy gmach był najwyższym hotelem na świecie aż do 1976 roku, kiedy powstał Westin Peachtree Plaza Hotel w Atlancie.
Dom na Wybrzeżu Kotielniczeskim był pierwszym ukończonym budynkiem należącym do grupy wieżowców, których budowę zlecił Stalin. Pierwsze prace rozpoczęły się w 1938 roku, ale główna budowa w obecnym kształcie ruszyła w 1948 roku na osobiste polecenie Józefa Stalina. Jego budową osobiście kierował Ławrientij Beria, szef NKWD. Mierzący 176 metrów wysokości mieści zarówno mieszkania, jak i kinoteatr, restauracje, sklepy oraz obiekty użyteczności publicznej. Budynek stał się symbolem prestiżu. Jego mieszkańcami były głównie osoby ze świata kultury i nauki.
172-metrowy gmach Ministerstwa Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej wybudowano w latach 1948–1953 według projektu prof. Władimira Gelfreicha i Michaiła Minkusa. Budynek MSZ był od początku zaprojektowany jako symbol państwowej potęgi i centrali dyplomacji. Jego iglica, dodana na osobisty rozkaz Stalina, stanowi najbardziej rozpoznawalny element sylwetki, a sam budynek pozostaje kluczowym punktem na architektonicznej i historycznej mapie Moskwy.
Budowę Domu na placu Kudryńskim rozpoczęto w 1950 roku, a ukończono w 1954 roku. Zaprojektowali go Michaił Posochin z Aszotem Mndojanc. 160-metrowy budynek powstał na fali stalinowskiego projektu, który miał zademonstrować potęgę ZSRR i dorównać amerykańskim drapaczom chmur. Wyróżnia się potężnymi, wysokimi skrzydłami bocznymi. Od początku był budynkiem mieszkalnym, przeznaczonym dla radzieckiej elity – naukowców, pilotów, wysokich rangą wojskowych oraz pracowników pobliskiego zakładu lotniczego.
138-metrowy wieżowiec na placu Czerwonej Bramy został wzniesiony w latach 1947–1953, a zaprojektował go Aleksiej Duszkin. Pierwotnie mieściłą się tam siedziba Ministerstwa Transportu Maszynowego, a później m.in. Ministerstwo Rolnictwa.
Hotel Leningradskaya, znany obecnie jako Hilton Moscow Leningradskaya, to najmniejsza z monumentalnych „Siedmiu Sióstr Stalina” w Moskwie. Została zbudowana w latach 1949–1954 i od 2008 roku działa pod międzynarodową marką Hilton. Na głównej klatce schodowej znajduje się jedna z najdłuższych na świecie instalacji oświetleniowych, która trafiła do Księgi Rekordów Guinnessa.
Budynki bliźniacze w innych krajach
Dom przy ulicy Chreszczatyk 25 w Kijowie, powszechnie znany jako „Dom pod Gwiazdą” lub „Dom Przyjaźni”, należy do tej samej rodziny stylistycznej co moskiewskie „Siedem Sióstr Stalina”. Został zaprojektowany przez Dobrowolskiego, Malinowskiego, Priymaka, Sozanskiego i innych. To charakterystyczna, monumentalna stalinowska wieża mieszkalna, która została zbudowana w latach 1953–1954 w celu zastąpienia zniszczonej podczas wojny zabudowy i stanowi element odbudowy głównej ulicy Kijowa.
Bardzo wyrazistym „bliźniakiem” jest gmach Łotewskiej Akademii Nauk w Rydze. Ta 21-kondygnacyjna wieża o wysokości ok. 108 metrów, która kojarzona potocznie jest z „Stalin’s birthday cake”.
W Pradze rolę rozpoznawalnego krewnego „Siedmiu Sióstr” pełni Grand Hotel International (dawniej m.in. Hotel Družba) – największy przykład stalinowskiej architektury w mieście, budowany na początku lat 50. XX w.
W Rumunii odpowiednikiem tej logiki jest dawny Dom Ludu, a dziś Pałac Parlamentu. To jeden z największych budynków na świecie i zarazem symbol reżimu Nicolae Ceaușescu. Budowano go prawie 14 lat, a koszt inwestycji wyniósł niemal 4 mld euro. Obiekt zaprojektowany przez architekta Anca Petrescu miał stanowić symbol komunizmu i potęgi narodu rumuńskiego, ale i wspomnianej megalomanii rządzącego Rumunią. Jak wskazuje Anna Dobrowolska, totalitarne projekty urbanistyczne miały bowiem służyć legitymizacji władzy. Sam pomysł przebudowy Bukaresztu miał narodzić się pod wpływem kontaktów dyktatora z Kim Ir Senem. „Słońce Karpat”, jak określano Ceausescu, nie dożył jednak końca inwestycji. Został stracony w 1989 roku. Był to jedyny komunistyczny przywódca w Europie, którego skazano na śmierć.
Inna rumuńska realizacja tej wizji to House of the Free Press (dawniej Casa Scînteii) – kompleks wzniesiony w latach 1952–1956, zaprojektowany przez Horię Maicu w stylistyce socrealistycznej i wyraźnie porównywany do moskiewskich wysokościowców, zwłaszcza gmachu Uniwersytetu Moskiewskiego. Pierwotnie mieściła się tam siedziba oficjalnej gazety Komunistycznej Partii Rumunii "Scînteia" ("Iskra") oraz centrum poligraficzne.
Budynki te nadal intrygują, ponieważ są jednocześnie ikonami panoramy, pamiątkami polityki oraz narzędziami pamięci – jedni widzą w nich opresję, inni znak epoki, jeszcze inni fascynującą mieszankę klasycyzmu i futurystycznej wiary w pion.
Źródła:
- Jarosław Zieliński, Pałac Kultury i Nauki, Księży Młyn 2011.
- www.skyscrapercenter.com,
- www.pragmatika.media,
- www.pl.bucharest-travel.com,
- www.traveladventures.org,
