Skąd wzięły się nazwy pór roku?
Zobacz także:
Pory roku są następstwem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca oraz nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity tego ruchu. Odpowiadają też podziałowi roku „na części, (...) które mają charakterystyczną dla siebie pogodę" (za: Bańko 2000, T. 2, s.187). Współczesny człowiek myśli o nich kalendarzowo albo astronomicznie: wiosna zaczyna się około 20 lub 21 marca, lato - 21 czerwca, jesień 22 lub 23 września, a zima około 21/22 grudnia. Cztery pory roku występują jednak wyłącznie w klimace umiarkowanym. Dawny człowiek nie potrzebował jednak tak precyzyjnych dat. Dla rolnika, pasterza, zbieracza, myśliwego czy mieszkańca średniowiecznej osady ważniejsze było coś innego: czy ziemia odmarzła, czy można siać, czy nadeszło ciepło, czy dojrzewa zboże, czy trzeba zbierać plony, czy zbliża się mróz. Pory roku związane były bezpośrednio z rytmem przyrody.
- Wiosna odpowiadała doświadczeniu początku i odrodzenia.
- Lato to najcieplejszy okres w roku, kojarzący się ze wzrostem roślin uprawnych.
- Jesień natomiast to czas dojrzewania, zbiorów i schyłku.
- Zima to zkolei okres chłodu i śniegu.
Cztery pory roku nie wszędzie i nie zawsze były odczuwane w taki sam sposób. W klimacie umiarkowanym, w którym rozwijały się języki słowiańskie, podział na okres odradzania się przyrody, czas ciepła i wzrostu, czas zbiorów oraz czas chłodu był bardzo silny. Chodziło o praktykę życia, ponieważ dawniej czasu nie mierzono zegarem, lecz rytmem przyrody, a pory roku decydowały między innymi o pracy, pożywieniu, podróżach, wojnie, świętach, podatkach i przeżyciu.
Jak wskazuje Bogumił Ostrowski, Utrwalany przez wieki w tradycji naukowej klasyczny podział roku kalendarzowego na cztery podstawowe pory: wiosna, lato, jesień i zima w gwarach nie zawsze jest tożsamy z ludowym postrzeganiem zmian zachodzących w przyrodzie i wyznaczaniem granic tych temporalnych zjawisk. Wyrazem tego jest znacznie bogatsze nazewnictwo pór roku w wielu językach i dialektach słowiańskich.
Należy dodać, że dawniej wyróżniano jeszcze przejścia między głównymi porami roku, używając określeń takich jak:
- przedwiośnie,
- przedlecie,
- polecie,
- przedzimie.
Wiosna: czas budzenia się przyrody
Polskie słowo „wiosna” pochodzi od prasłowiańskiego słowa rekonstruowanego jako vesna. Podobne formy odnajdujemy w innych językach słowiańskich, na przykład w czeskim vesna, słowackim jar, w rosyjskim vesna, w ukraiński vesna. Sam rdzeń jest bardzo stary i należy do wspólnego dziedzictwa słowiańskiego. Dzisiejsza forma „wiosna” różni się od prasłowiańskiego vesna między innymi rozwojem fonetycznym typowym dla polszczyzny.
W Słowniku etymologicznym języka polskiego zaznaczono, że słowo to może wywodzić się także z łaciny od ver, oznaczającego wiosnę.
Wiosna ma też znaczenie symboliczne. To nie tylko czas, kiedy przyroda wraca do życia, ale i czas odnowy, wzrostu, światła i młodości. Mówimy przecież o „wiośnie życia”, mając na myśli młodość człowieka. W języku polskim nazwa ta niesie ze sobą obraz początku, świeżości i nadziei. „Wiosenny” znaczy nie tylko związany z porą roku, ale często także lekki, świeży, jasny, radosny.
Warto zauważyć, że w słowiańszczyźnie istniało również pojęcie „jary”, związane z wiosną, młodością, siłą i świeżością. Do dziś mamy w polszczyźnie takie wyrazy jak „jarzyna”, „jare zboże” czy „jarka” w znaczeniu młodej samicy niektórych zwierząt. To pokazuje, że dawny język miał więcej niż jeden sposób mówienia o wiosennym początku. „Wiosna” była nazwą pory roku, ale „jary” wskazywał na siłę świeżego, młodego życia.
Lato: pora roku i sposób mierzenia wieku
Słowo „Lato” zachowało w sobie podwójne znaczenie. Dziś w liczbie pojedynczej oznacza najcieplejszą porę roku: lato. Ale w liczbie mnogiej słowo to wciąż służy do liczenia wieku i czasu: „mam czterdzieści lat”, „minęło wiele lat”, „przed laty”.
Jak wskazuje Słownik etymologiczny języka polskiego: Już od conajmniej 10. w. łączy lato oba znaczenia: „roku” i „pory rocznej ciepłej”.
Geneza polskiego słowa „lato” jest prasłowiańskia. Pochodzi bowiem od słowa lěto, oznaczającego ciepłą porę roku. Jednak w starszym rozumieniu mogło ono obejmować nie tylko dzisiejsze lato, ale szerzej cały cieplejszy okres roku, czas wegetacji, wzrostu i prac polowych. Innymi słowy: „lato” mogło oznaczać czas od ustąpienia zimy do jej powrotu, a więc znaczną część roku.
W Słowniku etymologicznym języka polskiego zaznaczono, że Lato pochodzi od tego pnia, co i lać, "pora dżdżysta", w przeciwieństwie do śnieżystej, co wobec surowości dawnego klimatu nie dziwi.
Stąd łatwo zrozumieć, dlaczego „lato” zaczęło oznaczać także rok jako jednostkę czasu. W społeczeństwie rolniczym rok nie był abstrakcyjnym okresem dwunastu miesięcy. Rok był cyklem: zima ustępuje, ziemia odmarza, rośliny rosną, zbiera się plony, przychodzi chłód. Najważniejszą częścią tego cyklu był okres ciepła i wzrostu, czyli właśnie „lato” w dawnym, szerokim sensie. Dlatego do dziś nie mówimy: „mam czterdzieści roki”, lecz „mam czterdzieści lat”. Słowo „rok” i słowo „lato” podzieliły między siebie funkcje. W liczbie pojedynczej mówimy „rok”, ale w wielu kontekstach liczby mnogiej utrzymało się „lata”. To językowy relikt dawnego sposobu liczenia czasu.
Ciekawe jest również to, że „lato” łączy w sobie dwa porządki: pogodowy i egzystencjalny. Z jednej strony oznacza ciepło, wakacje, słońce, dojrzewanie owoców. Z drugiej strony jest miarą życia. W tej nazwie ukryty jest bardzo dawny sposób myślenia: życie liczy się nie tylko datami, lecz powrotami przyrody.
Jesień: jedna z najbarwniejszych pór roku
„Jesień” jest nazwą mniej przejrzystą dla współczesnego użytkownika języka. Nie kojarzy się już bezpośrednio z konkretną czynnością, tak jak „żniwa” czy „zbiór”. Słownik etymologiczny języka polskiego wsakzuje na prasłowiańską genezę, a za podstawę słowa przyjmuje się formy rekonstruowane jako esenь albo osenь. Różnice między tymi postaciami wiążą się z rozwojem poszczególnych języków słowiańskich. W językach wschodniosłowiańskich spotykamy formy bliższe typowi „osen”, na przykład rosyjskie osień. W polszczyźnie i wielu językach zachodnio- oraz południowosłowiańskich utrwaliła się forma z e oraz nagłosowym j: „jesień”, czeskie jeseň, słowackie jeseň, chorwackie jesen.
Jesień w języku polskim ma wyjątkowo bogatą symbolikę. Jest porą barw, owoców i zbiorów, ale także przemijania. Mówimy o „jesieni życia”, „jesiennym nastroju” czy „złotej polskiej jesieni”. W tych wyrażeniach widać, że jesień nie jest tylko czasem po lecie. To pora przejścia: jeszcze nie zima, ale już nie pełnia wzrostu. Jeszcze kolor, ale już schyłek. Jeszcze obfitość, ale już zapowiedź końca.
Z punktu widzenia kultury jesień jest najbardziej ambiwalentną porą roku. Lato jest jednoznacznie ciepłe, zima zimna, wiosna odradzająca. Jesień łączy przeciwieństwa: bogactwo i stratę, dojrzałość i rozpad, urodzaj i pustoszenie pól.
Zima: jasno wskazuje na panujące temperatury
Słowo „zima” pochodzi od prasłowiańskiego zima, oznaczającego zimną porę roku. W języku polskim od „zimy” pochodzi wiele słów: „zimny”, „zimno”, „zimować”, „przezimować”, „ozimina”, „zimowisko”, „zimorodek”, „zimozielony”. Szczególnie ciekawe jest słowo „ozimina”, czyli zboże wysiewane jesienią, które przetrzymuje zimę i kontynuuje wzrost wiosną. W takim wyrazie spotykają się rolnictwo, klimat i język: nazwa nie opisuje tylko rośliny, ale cały rytm gospodarowania.
Podobnie jak „lato”, także „zima” może oznaczać rok życia lub miarę czasu. Teksty kultury operują takimi określeniami w stosunku do ludzi jak: „miał piętnaście zim” czy „przeżył wiele zim”. Taki sposób liczenia wieku jest bardzo obrazowy. Wskazuje nie tylko na upływ czasu, ale na przetrwanie. Zima była egzaminem dla ludzi, zwierząt, zapasów, domów i wspólnot.
Pory roku jako metafory w życiu człowieka
Nazwy pór roku zostały przeniesione także do języka codziennego jako metafory związane z poszczególnymi okresami w życiu człowieka. Życie człowieka staje się rokiem: dzieciństwo i młodość to wiosna, pełnia sił to lato, starzenie się to jesień, a kres życia bywa kojarzony z zimą. Nazwy te przenosimy także na opisy dotyczące historii, kultury, a nawet polityki. Mówimy zatem o „wiośnie ludów” czy „jesieni średniowiecza”. Człowiek rodzi się, rozwija, dojrzewa, słabnie i odchodzi... Podobnie jak roślina w rocznym cyklu. Pory roku zyskały znaczenie symbolicznej, stając się zatem metaforami procesów historycznych i społecznych.
Źródła:
- www.wsjp.pl,
- www.wsjp.pl,
- www.nck.pl,
- Inny słownik języka polskiego, red. M. Bańko, Warszawa 2000.
- K. Dziubata-Smykowska, Polskie przysłowia i obserwacje pogodowe z perspektywy etnoklimatologicznej [w:] Etnografia Polska 69 (2025), s. 213-229
- B. Ostrowski, Rok, pora roku, miesiąc... - leksyka temporalna w słownikach gwarowych Grodzieńszczyzny i jej literackie ekwiwalenty [w:] „Acta Baltico-Slavica”, 35, Warszawa 2011.
- A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.
