Stanisław Lem – polski mistrz fantastyki

Urodził się 12 września 1921 roku we Lwowie jako jedyne dziecko lekarza Samuela Lehma i Sabiny Wolner – choć w niektórych źródłach pojawia się 13 września. Według nich rodzice mieli wpisać inną datę w jego akcie urodzenia, by zgodnie z przesądami uniknąć pecha. Wychowywał się w zamożnej żydowskiej rodzinie. Dużą wagę przywiązywała też ona do jego edukacji.

Po ukończeniu II Państwowego Gimnazjum im. Karola Szajnochy we Lwowie planował rozpocząć studia na Politechnice Lwowskej – już wtedy marzył o tym, by zostać pisarzem bądź uczonym. Choć zdał egzamin dojrzałości, ze względu na pochodzenie społeczne – powiązania z burżuazją – okazało się to jednak niemożliwe. Dzięki znajomościom ojca dostał się na studia medyczne na Uniwersytecie Lwowskim. Przez atak Niemiec na ZSRR w 1941 roku i niemiecką okupację Lwowa musiał jednak przerwać edukację. Został schwytany przez Niemców podczas jednej z łapanek i trafił do więzienia na Brygidkach – zajmował się oczyszczaniem go ze zwłok więźniów zabitych przez wycofujących się Rosjan. 

Dzięki sowitej łapówce danej Niemcom przez Samuela Lehma Stanisław, po trafieniu wraz z rodziną do lwowskiego getta, podjął pracę w charakterze mechanika i spawacza w garażach niemieckiej firmy Rohstofferfassung. Zajmowała się ona odzyskiwaniem metali, m.in. ze zniszczonego sprzętu wojskowego. W tym też czasie nawiązał współpracę z polskim podziemiem, przekazując jego działaczom wykradzioną amunicję i materiały wybuchowe. W 1943 roku musiał jednak uciekać z firmy – z obawy o to, że wyda się i jego współpraca z ruchem oporu, i fakt, że udzielił schronienia żydowskiemu koledze. 

Wyrobił więc sobie fałszywe dokumenty na nazwisko Jan Donabidowicz i wraz z narzeczoną do końca wojny ukrywał się po aryjskiej stronie miasta – jego rodzice znaleźli zaś schronienie u polskiej rodziny. Już po wojnie, w 1945 roku, wszyscy wyjechali do Krakowa, by nie musieć przyjmować obywatelstwa ZSRR. Tam Stanisław zapisał się na Uniwersytet Jagielloński, by ukończyć przerwane studia medyczne. Choć otrzymał absolutorium i odbył praktykę w szpitalu – a może właśnie przez nią – nie przystąpił do egzaminów końcowych i nie otrzymał dyplomu lekarskiego. Stwierdził, że to nie dla niego – jego powołaniem jest pisanie. 

Kariera literacka

Zaczęło się od współpracy z czasopismami – „Kuźnicą”, „Tygodnikiem Powszechnym” i „Nowym Światem Przygód”. Początkowo były to wiersze i opowiadania o tematyce okupacyjnej. W ostatnim ze wspomnianych tytułów ukazała się jego pierwsza nowela fantastycznonaukowa „Człowiek z Marsa” – została wydrukowana w odcinkach. Opowiadała historię tajemniczego przybysza badanego przez ziemskich uczonych w tajnym laboratorium. Pierwszą powieścią w jego dorobku wydaną w formie książkowej byli „Astronauci”. Niespodziewany sukces tego dzieła sprawił, że Lem postanowił na dobre zająć się fantastyką.

Poza zamiłowaniem do tej tematyki był to również jego sposób na ominięcie cenzury. O tym, jaka potrafi ona być uciążliwa, przekonał się na przykładzie swojej powieści „Czas Przemienienia”. Ze względu na wymogi cenzorów jej publikacja nie tylko opóźniła się o kilka lat, ale i Lem musiał dopisać dwa tomy, w taki sposób, by wydźwięk pasował ideologicznie do wymogów socrealizmu. Finalnie ukazała się więc trylogia – „Czas nieutracony”.

Złoty okres twórczości Lema przypadł na koniec lat 50. i lata 60. XX wieku. W 1961 ukazały się jego dwa sztandarowe dzieła fantastycznonaukowe „Solaris” i „Powrót z gwiazd”. Ta pierwsza uznawana jest przez wielu za jedno z najwybitniejszych osiągnięć twórczych w jego dorobku literackim. Jest to opowieść o kontakcie z inną inteligentną formą życia, a jednocześnie o bezsilności nauki i człowieka, jego niemożności zrozumienia kosmosu.

Druga rysuje przed czytelnikami obraz bezmyślnego, konsumpcyjnego społeczeństwa przyszłości oglądanego oczyma bohaterów, którzy wrócili na Ziemię po ponad 120 latach z wyprawy na jedną z gwiazd. W tym samym roku ukazała się także groteskowa powieść Lema – „Pamiętnik znaleziony w wannie”. Ta z kolei opowiada o bohaterze, który wyruszył w podróż po nieznanym sobie świecie i na próżno próbuje zrozumieć cel swojej misji. 

Utwory te były kwintesencją twórczości Lema. Choć pozornie opowiadały o fantastycznych światach, niosły ze sobą głębsze przesłanie – o rozwoju nauki i techniki, o naturze ludzkiej, kondycji społeczeństwa, miejscu człowieka we Wszechświecie. Mimo że fabułą wybiegały w przyszłość, zawierały mnóstwo odniesień do współczesności i refleksji filozoficzno-naukowych na jej temat. Choć krytycy głównego nurtu surowo oceniali jego twórczość, czytelnicy ją docenili – nie tylko ci z Polski. 

Międzynarodowe uznanie

Utworzy Lema przetłumaczono na 41 języków i sprzedano w ponad 30 milionach egzemplarzy. Przez długi czas był najbardziej poczytnym nieanglojęzycznym pisarzem science fiction – większość jego dzieł w latach 70. została przetłumaczona na język angielski, co w przypadku twórców z Europy Środkowej było wówczas ewenementem. Większej popularności nie zdobyły jednak nigdy w Stanach Zjednoczonych – mimo to w 1973 r. Lem został honorowym członkiem Science Fiction Writers of America  z prawem głosu. Na członkostwo liczyć nie mógł ze względu na brak regularnych publikacji na rynku amerykańskim. W 1980 roku znalazł się też wśród polskich kandydatów do literackiej Nagrody Nobla – ostatecznie jednak otrzymał ją Czesław Miłosz.

Do jego sztandarowych utworów można zaliczyć również powieści „Niezwyciężony” oraz „Solaris”, zbiór groteskowo-baśniowych opowiadań „Bajki robotów”, zbiór esejów filozoficzno-futurologicznych „Summa technologiae”, „Wizję lokalną” czy „Cyberiadę” – sam Lem uważał ten utwór za swoje szczytowe osiągnięcie, z czym zgodziło się wielu krytyków. 

W międyczasie, niezależnie od twórczości literackiej, Lem cały czas publikował eseje oraz felietony literackie i popularnonaukowe w różnych czasopismach – w „Nowej Kulturze”, „Przekroju”, „Życiu Literackim”, „Twórczości” czy „Problemach”. W latah 80. nawiązał też współpracę z paryską „Kulturą”, gdzie publikował artykuły publicystyczne jako „P. Znawca”. W niektórych jego utworach można było znaleźć bardziej lub mniej zakamuflowaną krytykę realnego socjalizmu i ZSRR, choć unikał otwartego angażowania się w politykę.

W latach 1983-1988 przebywał na emigracji w Berlinie i Wiedniu, by finalnie zamieszkać w Krakowie. Pod koniec życia mocno podupadł na zdrowiu, przez co kilkukrotnie trafił do szpitala. Początkiem 2006 roku znalazł się tam z objawami niewydolności nerek i zapalenia płuc. Zmarł 27 marca 2006 w Krakowie. Zgodnie z jego wolą urna z prochami została złożona na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie, na prośbę rodziny pochówkowi towarzyszyła modlitwa. 

Na nagrobku Stanisława Lema widniej następująca sentencja: „Feci, quod potui, faciant meliora potentes” – „zrobiłem, co mogłem, kto potrafi, niech zrobi lepiej”.

Polecamy e-book Mateusza Będkowskiego pt. „Polacy na krańcach świata XX wiek. Część 2”:

Źródła:

• Bereś S., Tako rzecze… Lem, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2002.
• Kozioł P., Stanisław Lem, (dostęp: 26.03.2026 r.).
• Grabowska I, Człowiek z kosmosem w głowie. Mija 15. rocznica śmierci Stanisława Lema (dostęp: 26.03.2026 r.).
• Orliński W., Lem. Życie nie z tej Ziemi, Wydawnictwo Czarne, Wydawnictwo Agora, Wołowiec, 2017.