Starcie cywilizacji. Bitwa nad rzeką Tałas i kres ekspansji Chin na zachód

W VIII wieku Azja Środkowa stała się areną walki o wpływy między dwiema potęgami ówczesnego świata – prącym na wschód arabskim Kalifatem Abbasydów i prowadzącą ekspansję na zachód chińską dynastią Tang. Oba imperia dążyły do kontroli nad przebiegającą tam częścią Jedwabnego Szlaku oraz żyznymi ziemiami wokół rzeki Syr-darii. Budowanie stref wpływów nieuchronnie przybliżało obie potęgi do otwartego konfliktu. Do decydującego starcia doszło w lipcu 751 roku nad rzeką Tałas, na pograniczu współczesnego Kirgistanu i Kazachstanu.

Azja Środkowa: między cesarstwem a kalifatem

Od czasu powstania kalifatu w 632 roku Arabowie błyskawicznie podbijali kolejne terytoria. Do połowy VII wieku panowanie kalifów obejmowało Półwysep Arabski, Egipt, Syrię, Irak, Iran, sięgając aż po północny Afganistan. W 705 roku namiestnikiem Chorasanu został Qutayba ibn Muslim, który z ramienia dynastii Umajjadów rozpoczął intensywną ekspansję w Azji Środkowej. Był to sprzyjający moment do podbojów, ponieważ wiele lokalnych państw regionu było osłabionych wewnętrznymi konfliktami. Pod dowództwem Qutayby armie kalifatu zdobyły między innymi Bucharę i Samarkandę, przejmując kontrolę nad ważnymi ośrodkami położonymi na Jedwabnym Szlaku.

W tym czasie ze wschodu nadciągała inna wielka siła. Ekspansję w stronę Azji Środkowej prowadziły również cesarskie Chiny rządzone przez dynastię Tang (w latach 690-705 rządy dynastii zostały przerwane przez panowanie cesarzowej Wu Zeitan). Rządzone ze stolicy w Chang'an (dzisiejsze Xi'an) Chiny przeżywały złoty wiek. Dzięki kampaniom wojskowym i skutecznej polityce zagranicznej dynastia Tang stworzyła największe imperium w historii kraju, a także ustanowiła rozległy system protektoratów i państw trybutarnych. Cesarstwo wywierało potężny wpływ polityczny oraz kulturowy na państwa Azji Wschodniej, takie jak Korea czy Japonia, ale to Azja Środkowa, a w konsekwencji kontrola nad lukratywnymi szlakami handlowymi, była głównym celem ekspansji.

W pierwszej połowie VIII wieku granice cesarstwa Tang sięgały zachodnich krańców Kotliny Tarymskiej. Chiny sprawowały bezpośrednią kontrolę nad Protektoratem Anxi, obejmującym m.in. Kaszgar, Hotan i Karaszahr – kluczowe ośrodki na Jedwabnym Szlaku. Dzięki sieci sojuszy, zależności trybutarnych i okresowych interwencji wojskowych wpływy cesarzy z Chang’anu rozciągały się również na część Transoksanii, regionu położonego między Amu-darią a Syr-darią. Okoliczni władcy często przyjmowali chińskie poselstwa i otrzymywali honorowe tytuły od cesarzy.

Dynastia Tang i Kalifat Umajjadów

Strefy wpływów Umajjadów i dynastii Tang zaczęły się zderzać. Do pierwszego konfliktu doszło w 715 roku, kiedy król Fergany został pozbawiony władzy przez Umajjadów i wspierające ich Imperium Tybetańskie, największego rywala Chin w regionie. Zdetronizowany władca zbiegł do Protektoratu Anxi i zwrócił się o pomoc do cesarza Xuanzonga. W odpowiedzi cesarz wysłał armię, która przywróciła sojusznika Tangów na tron.

Dwa lata później połączone siły Umajjadów i Imperium Tybetańskiego wspierane przez sprzymierzonych Turgeszów (koczowniczy lud turecki dominujący wówczas na stepach Azji Środkowej) zaatakowały Protektorat Anxi. Dowódca chińskich sił w regionie Tang Jiahui zdołał jednak powstrzymać ofensywę, zadając sprzymierzonym klęskę w bitwie pod Aksu. Zwycięstwo to na kilkadziesiąt lat umocniło pozycję dynastii Tang w Azji Środkowej, choć rywalizacja w regionie trwała nadal. Wkrótce na zachodzie pojawiło się nowe zagrożenie w postaci kalifatu Abbasydów, który po obaleniu Umajjadów, dążył do umocnienia swojej władzy w Azji Środkowej.

Preludium do wojny

W 748 roku sprzymierzona z Chinami Fergana popadła w konflikt z miastem Szasz (dzisiejszy Taszkent). Z pomocą sojusznikowi ruszyła chińska armia dowodzona przez Gao Xianzhi, doświadczonego wodza wsławionego w niedawnych kampaniach przeciwko Imperium Tybetańskiego. Władca Szasz poddał się chińskiemu generałowi, ale mimo udzielenia mu gwarancji bezpieczeństwa został stracony.

To wydarzenie miało bardzo poważne konsekwencje. Syn zgładzonego króla zbiegł, a następnie zwrócił się o pomoc do Abbasydów. Dla nowego kalifatu był to świetny casus belli oraz idealna okazja, by zająć miejsce Chin jako hegemona w Azji Środkowej. Gao Xianzhi przeprawiał się właśnie z armią przez góry Pamir, kiedy dowiedział się o nadciągającej armii Abbasydów. Chiński generał zawrócił swoje siły, by stawić czoła wrogowi, którego spotkał w lipcu 751 roku na południowym brzegu rzeki Tałas niedaleko współczesnego Tarazu.

Walczące siły

Źródła arabskie zawierają zaskakująco mało informacji o tak ważnej i wyjątkowej bitwie. Większość danych o walczących siłach i przebiegu starcia czerpiemy więc z chińskich relacji. Według nich armia Abbasydów miała liczyć 200 tys. żołnierzy, a armia generała Gao 30 tys. Z kolei arabskie źródła wspominają o 100 tys. chińskich żołnierzy. Dane te należy uznać za znacznie przesadzone. Według współczesnych szacunków liczebność walczących sił była zbliżona i obie armie składały się z ok. 30 tys. ludzi.

Oprócz oddziałów Tang w skład chińskich sił wchodził duży kontyngent tureckich Karłuków, którzy mogli stanowić nawet 2/3 armii. Dowodzona przez Zijada ibn Salih armia kalifatu również nie była jednolita. W jej skład wchodzili żołnierze pochodzenia irańskiego, tureckiego oraz prawdopodobnie także tybetańscy sprzymierzeńcy. 

Przebieg bitwy

Według chińskich źródeł, w tym Tongdian spisanej w latach 766–801 oraz pochodzącej z X wieku Starej Księdze Tang, zażarta bitwa trwała aż pięć dni. W centrum ścierały się ze sobą jednostki piechoty oraz łuczników, z kolei na skrzydłach walczyła kawaleria. Lekką przewagę na tym etapie mogli zyskać Chińczycy, których kusznicy zadawali spore straty przeciwnikowi.

Do przełomu miało dojść, gdy sprzymierzeni Karłukowie nagle zmienili stronę i zaatakowali siły Tang od tyłu. W tym samym czasie Abbasydzi przeprowadzili frontalny atak i rozgromili chińską armię. Gao Xianzhi miał wycofać się z resztką sił przez pasmo górskie Tienszan.

Przebieg bitwy różni się w arabskich relacjach. Według nich Karłukowie byli sojusznikami Abbasydów od samego początku bitwy, a ich atak na tył chińskich sił był zaplanowanym manewrem. Ponadto Gao Xianzhi miał zginąć w bitwie.

W pierwszej wersji Abbasydzi stracili ok. 10 tys. ludzi, natomiast w drugiej ich straty powinny być znacznie mniejsze. Zarówno w chińskich jak i arabskich przekazach chińska armia została zniszczona, a straty sięgały prawie całego stanu osobowego.

Kres chińskiej ekspansji na zachód?

Tradycyjnie bitwę nad rzeką Tałas uważa się za przełomową, zwłaszcza pod kątem chińskiej polityki w Azji Środkowej. Przegrane starcie z Abbasydami miało być bezpośrednim powodem najpierw ograniczenia, a następnie całkowitego wycofania się dynastii Tang z regionu. Najnowsze poglądy na temat skutków bitwy są jednak bardziej wyważone. Faktem jest, że rozwój chińskich wpływów na zachód został trwale zatrzymany, ale nie wpłynęło to na zmiany granic ani układu sił w regionie.

Stosunki dyplomatyczne między Chinami i kalifatem wróciły do normy już w latach 752-753, kiedy odnotowano kilka wizyt arabskich posłów na cesarskim dworze. Do 753 roku Tangowie odbili Gilgit z rąk Turgeszów, a Szasz znalazło się w ich stefie wpływów. Lokalni władcy nadal zwracali się do Chin o pomoc w zrzuceniu jarzma abbasydzkiego panowania. Jednak zarówno kalifat, jak i Tangowie dążyli do utrzymania pokoju w regionie, by uniknąć kosztownej wojny, dlatego dwór cesarski odrzucał prośby o pomoc militarną.

Znacznie istotniejszym wydarzeniem, które zadecydowało o losach chińskiej obecności w Azji Środkowej, była tzw. rebelia An Lushana, która wybuchła w 755 roku i dążyła do obalenia dynastii Tang. Pojawienie się poważnego zagrożenia w sercu kraju zmusiło cesarstwo do wycofania wojsk z Protektoratu Anxi. 

Polecamy e-book Piotra Bejrowskiego i Natalii Stawarz – „Afryka we krwi. Konflikty – zbrodnie – ludobójstwo”

Bibliografia:

•   Ali A., The Battle of Talas, Medievalists.net, [dostęp: 31.05.2026].  
• Baumer C., The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors, Bloomsbury Academic, 2012.
• Beckwith C., Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton University Press, 2009.  
• Chang, H. K Civilizations of the Silk Road, Taylor & Francis, 2023.
• E. M. Lewis, China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty, Harvard University Press, 2009.
• H. Park, Mapping the Chinese and Islamic Worlds: Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia, Cambridge University Press, 2012.
• K. J. Skaff, Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbors: Culture, Power, and Connections, 580-800, Oxford University Press, 2012.