Opublikowano
2011-12-25 11:12
Licencja
Wolna licencja

Święty Mikołaj na amerykańskim froncie

Święty Mikołaj, jakiego obecnie znamy, to wytwór propagandy z czasów wojny secesyjnej. Stworzony wówczas wizerunek wykorzystano potem w czasie I wojnie światowej, uwypuklając podobieństwo przynoszącego prezenty brodacza do Wuja Sama.


Strony:
1 2

Zobacz też: Boże Narodzenie - historia i świąteczne tradycje

Jeszcze do początków XIX wieku świętego Mikołaja przedstawiano głównie tradycyjnie, jako brodatego duchownego w typowym stroju biskupim. Dopiero w XX wieku, dzięki kampanii reklamowej Coca-Coli (od lat 30. korzystała ona ze specjalnie opracowanej w tym celu ilustracji Haddona Sundbloma) utrwalił się kosmopolityczny obraz starszego mężczyzny w czerwonym płaszczu i czapie z pomponem, który wyparł popularnych w Niemczech i Rosji Rycerza Ruperta (Ruprechta) i Dziadka Mroza.

Warto przytoczyć najważniejsze legendy kształtujące wizerunek świętego. Najważniejsza z nich opowiadała o tym, jak pozbawiono Mikołaja urzędu i wtrącono do więzienia. Mieli mu się tam objawić Jezus i Maryja, którzy zwrócili duchownemu szaty godne sprawowanej przez niego funkcji.

W średniowiecznych przekazach o świętym Mikołaju prawie zawsze pojawiała się również historia o trzech dziewczynach, których ojciec nie posiadał wystarczających środków, by zapewnić im posag. Aby zdobyć pieniądze, postanowił on wysyłać swoje latorośle do domu publicznego. Dowiedział się o tym biskup Miry Mikołaj i niepostrzeżenie podrzucił dziewczętom sakiewki ze złotem (potem przedstawiane jako złote kule), aby uchronić je od okrutnego losu.

Ze świętym wiąże się też kolejna legenda: miał on wstawić się za trzema niesłusznie oskarżonymi chłopcami (według innej wersji wręcz przywrócił ich poćwiartowane ciała do życia). W ten sposób święty Mikołaj utrwalił się w ludzkiej świadomości jako obrońca uciśnionych, wspierający pozbawionych środków do życia. Pod koniec wieków średnich włączony został do grona Czternastu Świętych Wspomożycieli, chociaż z czasem został z tego grona wykluczony i na przykład w poświęconym im barokowym kościele w Vierzehnheiligen jego kult już nie występuje.

Ilustracja z „The Children’s Friend”

Istotnym dla rozwoju wizerunku świętego Mikołaja był rok 1821, kiedy to opublikowano pierwszą litograficzną książkę wydaną w Stanach Zjednoczonych. Była to broszura poświęcona Bożemu Narodzeniu i zatytułowana „The Children’s Friend: A New Year’s Present”, która zachował się do dziś jedynie w dwóch kopiach. Świętego Mikołaja przedstawiono tam odmiennie niż dotąd. Po raz pierwszy pojawił się w saniach na płozach i z prezentami, chociaż jego strój bliższy był ówczesnym wojskowym ubraniom niż widywanemu współcześnie czerwono-białemu kożuchowi. Pojawia się tam także jakieś stworzenie wyposażone w poroże, ale umiejętności rysownika powodują, że przypomina ono bardziej jelenia niż renifera.

W książce uwagę zwraca również inny element tej dziecięcej powiastki, a mianowicie charakter świąt bardziej rodzinny niż popularne wówczas spożywanie alkoholu w dużych ilościach. Także prezenty należały do tych „bezpieczniejszych” dla dzieci – żadnych militariów, a raczej lalki lub piłki. Jak bardzo miał się zmienić ten obraz świętego w czasie wojny secesyjnej, pod wpływem pewnego nowojorskiego rysownika niemieckiego pochodzenia!

Wspierając wojska Północy

Okładka „Harper’s Weekly” z 3 stycznia 1863 r.

Thomas Nast przybył do Ameryki w 1846 roku jako sześcioletnie dziecko i od piętnastego roku życia pracował dla „Frank Leslie’s Illustrated Newspaper”, skąd przeniósł się do najbardziej wpływowego wówczas czasopisma „Harper’s Weekly”. Tam 3 stycznia 1863 roku opublikowano narysowaną przez niego ilustrację zawierającą pierwsze przedstawienie świętego Mikołaja odzianego w patriotyczne szaty z paskami i gwiazdami. Nie jest to jedyny pomysł Nasta, który przeszedł do kultury popularnej. To jemu zawdzięczamy przedstawienie słonia i osła jako symboli Partii Republikańskiej oraz Demokratycznej czy nowszą wersję Wuja Sama z bródką w stylu Abrahama Lincolna.

Okładka świątecznego numeru „Harper’s Weekly” przekazywała treści mające wspierać na duchu. Nast wykorzystał bowiem wcześniej tworzone przez siebie wizerunki obozów wojskowych (wcześniej podejmował temat cierpień jeńców wojennych i palenia niestawiających oporu wiosek oraz małych miejscowości), by pokazać, jak św. Mikołaj rozdaje prezenty żołnierzom Unii. Wręczana przez świętego laleczka (jumping-jack) może wydawać się z obecnej perspektywy nieco przerażająca, przypomina bowiem powieszonego prezydenta konfederatów Jeffersona Davisa. Na rycinie budzi on uśmiech zgromadzonych – taka egzekucja była tym prezentem, na którym unionistom zależało najbardziej.

Ilustracja zatytułowana „Christmas Eve” autorstwa Thomasa Nasta (1862 r.)

Nawiasem mówiąc, wizerunek świętego Mikołaja z przełomu 1862 i 1863 roku nie jest jedynym, który wymyślił w tym czasie Thomas Nast, a który był wykorzystywany w kulturze popularnej i propagandzie późniejszych lat. Pochodząca z tego okresu dwuczęściowa ilustracja „Noc wigilijna” przedstawia po jednej stronie kobietę modlącą się o bezpieczny powrót męża, a po drugiej żołnierza (w domyśle owego małżonka) siedzącego przy palenisku i wpatrzonego w wizerunek oczekującej go rodziny. Ten jakże eksploatowany potem temat jest popularny do dziś, zaś sam Nast został nazwany przez Abrahama Lincolna „naszym najlepszym specjalistą od werbunku”.

Wizerunek świętego Mikołaja szybko użyto także w południowych Stanach, czego przykładem jest publikacja dla dzieci wydana w 1867 roku pod przekornym tytułem „General Lee and Santa Claus”. Napisana przez Louise Clack 36-stronicowa książeczka opisywała dzieje trzech dziewczynek (Lutie, Birdie i Minnie), które nie otrzymały z okazji świąt prezentów od świętego Mikołaja. Zastanawiały się one, czy bożonarodzeniowy darczyńca nadal kocha dzieci z południowych Stanów. Odpowiedź otrzymały od generała Lee, który wytłumaczył, że ich pominięcie wynika z wyraźnej prośby wojskowego, by święty Mikołaj zamienił zabawki na lekarstwa i ubrania niezbędne tej zimy byłym żołnierzom. Książce przyświecał szczytny cel – cały dochód z jej sprzedaży przeznaczony był dla sierot z Południa. Można się również domyślać, że ostatnie zdanie opowieści brzmiące „God bless both forever!”, a dotyczące zarówno św. Mikołaja, jak i bohatera wojsk Konfederatów, było na Północy odbierane dość jednoznacznie.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Michała Rogalskiego – „Bohaterowie popkultury: od Robin Hooda do Rambo”

Autor: Michał Rogalski
Tytuł: „Bohaterowie popkultury: od Robin Hooda do Rambo”

ISBN: 978-83-65156-06-8

Wydawca: Michał Świgoń PROMOHISTORIA (Histmag.org)

Stron: 87

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

7,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Georgi Gruew

Absolwent XIII LO w Szczecinie, a także prawa i historii sztuki Uniwersytetu im. Adam Mickiewicza w Poznaniu, od 2010 roku doktorant na Wydziale Historycznym tej uczelni. Pisze pracę doktorską na temat plakatów propagandowych z okresu I wojny światowej. Aplikant adwokacki ORA w
Poznaniu oraz autor bloga o sztuce Art Histery. Interesuje się głównie sztuką późnego średniowiecza, rzeźbą XVIII wieku oraz relacjami pomiędzy kulturą i historią na przełomie XIX i XX wieku.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org