Wojna kalmarska. Wielka przegrana Karola IX Wazy

Karol IX Waza (1550-1611) nie był w ogóle przewidziany jako następca tronu lecz splot wydarzeń spowodował, że najmłodszy syn Gustawa I Wazy (1496-1560) z czasem został królem. Stopniowo wzmacniał swoją pozycję po śmierci brata, króla Jana III (1537-1592), który zmarł w 1592 roku. Zaczął być śmielszy i bardziej swobodny w działaniach: popadł w konflikt z bratankiem, władcą Rzeczpospolitej Obojga Narodów i nowym królem Szwecji Zygmuntem (1566-1632), który przebywał w kraju nad Wisłą, Niemnem i Dnieprem. Wykorzystując jego nieobecność w Sztokholmie, sam chciał mieć jak największy wpływ na władzę i poprzez różne działania, m.in. związane z katolickim wyznaniem monarchy i wynikającym z tego strachem przed ewentualną rekatolizacją protestanckiej Szwecji, zdobywał coraz większe grono zwolenników.

Z czasem poczuł się na tyle pewny, że nielegalnie zwoływał sejmy (Riksdag) i prowadził praktycznie samodzielną politykę zagraniczną. Zygmunt próbował przywołać krewnego do porządku. W końcu, by uregulować sprawy, na czas swojego pobytu w Rzeczpospolitej Obojga Narodów postanowił ustanowić Karola regentem. Dla krnąbrnego stryja było to jednak za mało. Doprowadziło to do wojny domowej, w której górą okazał się starszy z Wazów. Do decydującego starcia doszło 25 września (4 października wg kalendarza gregoriańskiego) 1598 roku w bitwie pod Stångebro (nazywanej też bitwą pod Linköpingiem).

W 1599 roku Riksdag nakazał Zygmuntowi powrót do Szwecji i konwersję na luteranizm, bądź przysłanie swojego syna Władysława (1595-1648), który miał zostać wychowany w wierze protestanckiej. Monarcha odmówił, wobec czego został zdetronizowany, a jego linia pozbawiona praw do tronu. Koronę zaproponowano Karolowi. Ten odmawiał jej przyjęcia aż do 1604 roku. Koronacja odbyła się trzy lata później. W tym czasie trwała już otwarta wojna pomiędzy Szwecją a Rzeczpospolitą Obojga Narodów, zapoczątkowana w 1600 roku, a z dotychczasowego przebiegu król Karol nie mógł być zadowolony.

Duńskie zagrożenie

Dania była największą potęgą w basenie Morza Bałtyckiego od czasu zawarcia pokoju szczecińskiego w 1570 roku i od lat zaciekłym wrogiem Szwecji. Królestwo obejmowało obszar Danii, Norwegii, Islandii, Grenlandii po północne kraje niemieckie. Ponadto Duńczycy mieli w swoim posiadaniu Skanię, Blekinge, Halland, wyspy Ozylię i Gotlandię oraz kontrolowali bałtyckie cieśniny Bełt i Sund, gdzie pobierali cło. Niepodzielne panowanie na Bałtyku dawało ogromne przychody do królewskiego skarbca i stwarzało możliwość wywierania nacisku na inne potęgi. Chrystian IV (1577-1648) marzył dodatkowo o odnowieniu Unii Kalmarskiej i podporządkowaniu sobie kolejnego sąsiada.

Szwecja była okrążona i zagrożona. Jej jedynym oknem na zachód był port Älvsborg u ujścia rzeki Göta älv. Plany szwedzkie zakładały wyswobodzenie się z duńskich sideł. Karol IX próbował przesunąć granice na wybrzeża Oceanu Arktycznego, by zablokować handel pomiędzy Moskwą a Danią, jak również zyskać obejście na Atlantyk. Kolejnym krokiem było wzmocnienie gospodarcze oraz sprzymierzenie się z Niderlandami i przy ich pomocy budowa nowego miasta portowego, aby uniezależnić się od ceł sundzkich – Göteborga.

Kiedy wybuchła wojna z Rzeczpospolitą Obojga Narodów, Karol nakazał blokadę handlu i portu ryskiego, co wpływało na dochody Danii, które dodatkowo pomniejszały szwedzkie działania korsarskie na Bałtyku. Duńczycy z kolei mieli porywać marynarzy szwedzkich i siłą wcielać ich w swoje szeregi. Karol miał ochotę przekształcić całą Zatokę Fińską w szwedzki akwen wewnętrzny.

Oba kraje spoglądały także na północne rubieże Półwyspu Skandynawskiego. Były to ziemie o nieuregulowanym statusie, zamieszkane przez Lapończyków. Granica szwedzko-norweska nie była jasno określona, przez co Szwecja i Dania próbowały ściągać podatki od mieszkańców Laponii. Chrystian IV uznał Morze Barentsa i Ocean Arktyczny za duńskie wody terytorialne i rozpoczął pobieranie cła od przepływających w stronę Archangielska statków. W odpowiedzi Karol w 1607 roku zaczął używać tytułu króla Lapończyków i Kajenów w Nordlandii i pobierać podatki w Laponii. Rok później nadał prawo do połowu ryb na północnych wybrzeżach Norwegii mieszkańcom Göteborga, a w 1610 roku takie samo prawo przyznał mieszkańcom Lubeki.

Delegacje, negocjacje i wojna

Sztokholm popierał stanowisko swojego monarchy w kwestii przynależności Laponii do Szwecji, jednak nie za cenę wojny. Tę już od 1600 roku planował Chrystian, uważając że to jedyny sposób na rozwiązanie sytuacji. Rady obu królestw (Riksråd) nie chciały do tego dopuścić, odciągając zarówno Chrystiana jak i Karola od planów zbrojnych, chcąc rozwiązać spór na drodze dyplomatycznej. W tym celu dochodziło do zjazdów obu delegacji, które odbywały się na granicy. Nie przyniosły one jednak żadnego rezultatu, a kolejne zaplanowane na 1608 rok w Wismarze nie doszło nawet do skutku z prozaicznego powodu: szwedzka delegacja ze względu na złe warunki na morzu nie dotarła na czas w wyznaczone miejsce. Przedstawiciele duńscy po czterech dniach oczekiwania postanowili wrócić do domów. Kiedy na miejsce wreszcie dotarli Szwedzi – od razu mogli zrobić to samo. Winą za brak spotkania strony obwiniały się wzajemnie.

Nocą z 10 na 11 maja 1609 roku Karol IX doznał udaru, w wyniku którego doznał częściowego paraliżu ciała, miał także problemy z wymową i pamięcią. Z tego względu musiał mocno ograniczyć swoją aktywność. Na posiedzeniach Riksdagu zastępował go syn Gustaw Adolf (1594-1632). Stan zdrowia króla poprawił się wiosną roku następnego.

24 października 1610 roku Chrystian IV napisał do stanów szwedzkich list, w którym żądał natychmiastowego zaprzestania działań w sprawach godzących w duńskie interesy, m.in. blokady Rygi i zakusów Karola na wybrzeża Oceanu Arktycznego. Król Szwecji nie wierzył raportom, które donosiły na duńskie zbrojenia. Inaczej myślała szwedzka Riksråd i spodziewając się interwencji, nakazała sprowadzenie z terenów moskiewskich armii biorącej udział w kampanii pod dowództwem Jakoba De la Gardiego (1583-1652). Decyzja spotkała się ze sprzeciwem Karola. Riksdag po ugodzie z królem podjął prewencyjne działania, uchwalając podatki na twierdze i zaciąg wojsk. Wysłał też list do Kopenhagi z propozycją, by zakończyć wszelkie spory za pośrednictwem sądu arbitrażowego w osobie króla Anglii Jakuba I Stuarta (1566-1625).

Polecamy e-book „Czy Zygmunt III Waza zasłużył na niesławę?”

Już od zimy 1610 roku prowadzono prace nad przygotowaniem floty. Działo się to jednak za późno i wiele okrętów nie było gotowych na czas. W styczniu 1611 roku Chrystian zwrócił się do duńskiej Rady, że jeżeli nie pozwoli mu na wojnę jako królowi Danii, wypowie ją jako książę Szlezwiku-Holsztynu. Ta w końcu ugięła się i wraz ze stanami udzieliła zgody. W marcu zarządzono mobilizację, a 4 kwietnia herold odczytał w Örebro akt wypowiedzenia wojny. Nawet to nie przekonało Karola, który wciąż nie dawał wiary w możliwość ataku.

3 maja król Danii najechał sąsiada z armią liczącą 20–25 tys. żołnierzy. Sten Maltesen Sehested (1553-1611) z 7 tys. ludzi skierował się na Älvsborg, resztę Chrystian IV osobiście poprowadził na Kalmar. Król szwedzki w końcu zrozumiał sytuację. Mimo poczynionych przygotowań Szwedzi nie byli w stanie sprostać agresorowi. Część wojska wciąż znajdowała się w Rosji. Z planowanych 25 tys. żołnierzy pod bronią udało się zgromadzić 21 tys. (18 tys. piechoty i 3 tys. jazdy). Armia ta była niedostatecznie wyszkolona i słabo wyposażona. Nie mieli szans w otwartym polu, dlatego wykorzystywali ukształtowanie terenu i prowadzili działania podjazdowe. Dania przeważała też na wodzie.

27 maja 1611 roku skapitulowało miasto Kalmar, lecz opór stawiała jeszcze załoga tamtejszego zamku. Dowódca Bo Gustavsson Bååt (zm. 1629) miał pod swoją komendą 400 ludzi. Jego następca Christer Somme (ok. 1565-1618) po trwającej dwa tygodnie heroicznej obronie, zdecydował się poddać zamek wraz z załogą, działami i czterema małymi okrętami wojennymi. Karol uznał go za zdrajcę, tym bardziej że Somme miał otrzymać od wrogów zapłatę w postaci 1000 talarów oraz okrętu, który wcześniej im oddał. Król skonfiskował wszystkie posiadłości Somme'a, które później zostały przekazane Hermanowi Wranglowi (1587-1643). Stacjonująca w kalmarskim porcie szwedzka flota licząca 20 okrętów dokonała samozatopienia, by nie dostały się w ręce przeciwnika. Ten nie miał jednak problemów z ich wydobyciem i po remoncie wcielił do swojej służby. 9 sierpnia Duńczycy zdobyli zamek Borgholm na Olandii. Teraz Chrystian miał ruszyć na cel numer jeden – Sztokholm.

Królewska propozycja

Wściekły szwedzki monarcha miał już dość wojny i 11 sierpnia 1611 roku napisał do Chrystiana list. Zarzucił w nim duńskiemu królowi brak uczciwości i postępowanie niezgodne z chrześcijańskimi normami, a także łamanie przez niego pokoju szczecińskiego z 1570 roku i krwawe działania zbrojne. Zaproponował też bardzo nietypowe rozwiązanie mające zakończyć konflikt. W piśmie wyzwał swojego przeciwnika na honorowy pojedynek:

[...] Żeby jednak z Twojego powodu nie doszło do jeszcze większego rozlewu krwi, proponujemy Ci teraz, abyś stawił się we własnej osobie, tak jak to nakazują piękne obyczaje dawnych Gotów, do walki z Nami na ubitej ziemi, a towarzyszyć Ci będzie dwoje szlachty będących rycerzami, bez żadnego podstępu. Chcemy stanąć przeciwko Tobie w naszej własnej osobie, My, osobiście, w samym tylko ubraniu, bez kirysu albo zbroi, w zwykłym żołnierskim kapeluszu na głowie i naszą szpadą w garści. Ty też wyjdź Nam naprzeciw w taki sam sposób, we własnej osobie! Jeśli tego nie uczynisz, przestaniemy Cię uważać za prawego króla albo wojownika. Miej to na względzie.

Król Szwecji był już po udarze, miał problemy z mową i był częściowo sparaliżowany. Czy zatem biorąc pod uwagę ówczesny stan zdrowia monarchy, można uznać jego postawę za pokaz wielkiej odwagi czy raczej szaleństwa i głupoty? Jego rywal, zapewne nieco zaskoczony pismem, nie potraktował sprawy poważnie i dość brutalnie dał temu wyraz trzy dni później:

My, Chrystian IV, czynimy Ci wiadomym, Karolu IX, królu Szwecji, że za pośrednictwem Twego herolda dotarło do Nas Twoje lekkomyślne, haniebne pismo. Mieliśmy nadzieję, że Nam takiego pisma oszczędzisz. Ponieważ jednak widzimy, że szczeniackie lata nie wywietrzały Ci z mózgu, My też musimy wysłać Ci odpowiedź według starego powiedzenia: Jakie pytanie, taka odpowiedź. Jest to Nasza odpowiedź na Twój list, w którym Nam piszesz, że nie postępujemy jak prawy, chrześcijański król i nie dotrzymujemy warunków pokoju szczecińskiego. Zmyślasz i kłamiesz jak ktoś, kto nie panuje nad własnymi ustami i jest oszczercą, jak ktoś, kto chce się bronić obraźliwymi słowy, bo nie starcza mu siły. [...] Jeśli chodzi o pojedynek, który Nam proponujesz, wydaje Nam się to zabawne, ponieważ wiemy, że jesteś słaby i lepiej byś pozostał przy ciepłym piecu, niż walczył z Nami [...] Ty stary głupcze! Żeby w taki sposób atakować poczciwego pana. Zapewne nauczyłeś się tego od starej ladacznicy, która jest przyzwyczajona do używania ust [...].

Wojna toczyła się zatem dalej, z pewnymi sukcesami (np. Szwedom udało się odbić Olandię) i dużymi stratami po obu stronach. O tym jak krwawy był to konflikt, niech świadczą słowa, które powtarzano później w Danii: ,,w tej wojnie opadł kwiat duńskiej arystokracji, zostały tylko łodygi i zwiędłe liście”.

W październiku 1611 roku stan zdrowia Karola IX uległ pogorszeniu. Zmarł 30 października (10 listopada) w Nyköpingu, pozostawiając kraj w bardzo złej sytuacji. Uwikłany w wojny na trzech frontach: z Danią, Carstwem Moskiewskim i Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Na dodatek wzrosło niezadowolenie praktycznie każdej grupy społecznej. Wzburzona arystokracja wykazywała swoją frustrację po znoszeniu brutalnych rządów króla. Wraz ze szlachtą naciskali na reformy konstytucyjne, co spowodowało konflikt z monarchią. Wszystkie te czynniki miały spowodować znacznie większy kryzys, z jakim musiała zmierzyć się Szwecja. Przed misją opanowania sytuacji stanął syn zmarłego króla, zaledwie 17-letni Gustaw II Adolf, ale to już inna historia.

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!

Bibliografia

Źródła:

Karl IX:s brev till Kristian IV, den 11 Augusti 1611, [w:] Johan Olof Åberg, Vid Ryssby Skans. Scener från Kalmarkriget 1611, Stockholm 1885.

Kristian IV:s brev till Karl IX, den 14 Augusti 1611, [w:] Johan Olof Åberg, Vid Ryssby Skans. Scener från Kalmarkriget 1611, Stockholm 1885.

List Karola IX do Chrystiana IV z dnia 11 sierpnia 1611 roku, [w:] Erik Petersson, Karol IX. Król bezlitosny, przeł. Wojciech Łygaś, Oświęcim 2016.

List  Chrystiana IV do Karola IX z dnia 14 sierpnia 1611 roku, [w:] Erik Petersson, Karol IX. Król bezlitosny, przeł. Wojciech Łygaś, Oświęcim 2016.

Opracowania:

Zbigniew Anusik, Gustaw II Adolf, Wrocław 2009.

Johan Olof Åberg, Vid Ryssby Skans. Scener från Kalmarkriget 1611, Stockholm 1885.

Herman Lindqist, Wazowie. Historia burzliwa i brutalna, przeł. Emilia Fabisiak, Warszawa 2018.

Hans Olav Lunde, Dynastia wojowników. Wojny Szwecji 1611-1721, przeł. Jan Szkudliński, Poznań 2015.

Erik Petersson, Karol IX. Król bezlitosny, przeł. Wojciech Łygaś, Oświęcim 2016.

Zbigur.org, 1611-1613 Wojna kalmarska, [dostęp 8.12.2025].

redakcja: Jakub Jagodziński