Opublikowano
2016-01-26 11:30
Licencja
Prawa zastrzeżone

Arabowie przed islamem

(strona 4)

Między Arabami a islamem stawiamy najczęściej znak równości. Jak wyglądała społeczność arabska przed pojawieniem się proroka Mahometa?


Strony:
1 2 3 4

Nieco później przybyli na półwysep, uciekając przed prześladowaniami, chrześcijanie (arab. an-nasara). Byli to głównie monofizyci, którzy opuścili cesarstwo po potępieniu Eutychesa na soborze efeskim w 431 r. Chrześcijaństwo wyznawane było przede wszystkim przez ludność koczowniczą, a rozpowszechniali je m.in. wędrowni mnisi, wygłaszający swoje kazania na regularnie odbywających się targach, które były nie tylko elementem życia gospodarczego, lecz także kulturalnego i religijnego. Wspomniane migracje, zarówno żydów, jak i chrześcijan, związane były ze wzmiankowaną izolacją pustynno-stepowego wnętrza Półwyspu Arabskiego. Stanowiła ona dla uciekinierów gwarancję względnego bezpieczeństwa. Co więcej, spotykali się oni tutaj z pełną tolerancją wobec wyznawanych przez siebie religii33. Istniała także grupa monoteistów zwanych hanifami, którzy nie identyfikowali się ani z judaizmem, ani z chrześcijaństwem. Ich doktryna znana jest tylko w ogólnych zarysach34.

Ludność centralnej Arabii z okresu przedmuzułmańskiego nie pozostawiła po sobie bogatych zabytków kultury materialnej, ale jej osiągnięcia w sferze duchowej stały się w niektórych aspektach wzorem dla późniejszej cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. Przykładem może być chociażby poezja staroarabska. To właśnie za jej pośrednictwem ukształtował się klasyczny język arabski (arabijja), język Koranu i całego dawnego piśmiennictwa muzułmańskiego.

Koran w Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku (domena publiczna)

Sposób funkcjonowania plemiennej społeczności centralnej Arabii, jej zwyczaje prawne i wierzenia wywarły bez wątpienia znaczący wpływ na ukształtowanie się islamu jako religii i systemu społeczno-prawnego. Wpływ ten był bez porównania większy niż oddziaływanie kultur Arabii południowej i północnej, które zawsze pozostawały na marginesie dziejów świata arabskiego.

Spośród wydarzeń politycznych w Al-Hidżazie w VI w. wspomnieć należy przede wszystkim tzw. rok słonia – 570 lub 571 r. n.e.35 Rządzący Jemenem Abraha, uznający zwierzchność Aksum (Etiopii), wysłał wówczas przeciwko Medynie ekspedycję karną, w której brały udział słonie. Wyprawa zakończyła się zwycięstwem medyńczyków, o którym wspomina później Koran, święta księga islamu. Najeźdźców miały obrzucić kamieniami tajemnicze ptaki zwane ababil. W „roku słonia” narodził się też Mahomet (Muhammad ibn Abd Allah), przyszły prorok religii muzułmańskiej. Symbolicznym końcem czasów pogańskich jest emigracja Mahometa z Mekki do Medyny w 622 r. W tym okresie Arabowie otwarcie i zdecydowanie włączyli się w tok dziejów powszechnych, by współtworzyć wspaniałą cywilizację, która wywarła ogromny wpływ na kształt współczesnego świata.

Mahomet i narodziny islamu

Krucjaty – skąd się wzięły i dlaczego fascynują? [Video]

Czytaj dalej...
Muhammad Ibn Abd Allah, w Europie znany jako Mahomet, urodził się w Mekce ok. 570 r.36 w tzw. roku słonia. Około 610 r. doznał pierwszego objawienia Koranu. Początkowo nie traktował swych wizji jako źródła nowej religii, lecz jako zaczyn reformy chrześcijaństwa i judaizmu. Dopiero z czasem, kiedy się okazało, że wyznawcy obu tych systemów nie akceptują proponowanych przez niego zmian (w początkowym okresie dochodziło przede wszystkim do konfliktów z żydami), zaczęła się w Proroku kształtować koncepcja nowej religii – islamu. Znalazł on niewielu wyznawców wśród mieszkańców Mekki. Jego głównymi przeciwnikami byli przedstawiciele arystokracji mekkańskiej, z której zresztą sam się wywodził. Nowa, monoteistyczna wiara zagrażała bezpośrednio interesom Kurajszytów, najważniejszego plemienia w mieście, czerpiącego ogromne zyski z obsługi ruchu pielgrzymkowego do Al-Kaby. Innym groźnym elementem mogły być egalitarystyczne idee zawarte w muzułmańskim objawieniu. Zwolennicy Mahometa byli prześladowani i izolowani od życia społecznego i gospodarczego, a główny trzon młodej wspólnoty stanowili najubożsi. Trudne położenie skłoniło muzułmanów do emigracji do Abisynii (616 r., tzw. mała hidżra)37.

Około 620 r., po bezskutecznym poszukiwaniu sprzymierzeńców w rozmaitych miastach Al-Hidżazu, Mahometowi udało się wreszcie zawrzeć porozumienie z mieszkańcami Jasribu, późniejszej Medyny, w której istniała duża kolonia żydowska (plemiona Kajnuka, An-Nadir i Kurajza). Do wspomnianego ośrodka Mahomet udał się w 622 r. wraz z grupą swoich zwolenników – była to tzw. hidżra, czyli „emigracja, wywędrowanie” (termin ten nigdy nie oznaczał ucieczki)38. Rok ten stał się później początkiem ery muzułmańskiej. Na ten rok datuje się także pierwszy polityczny dokument islamu, tzw. Konstytucję medyńską39, regulującą zasady współżycia przedstawicieli rozmaitych wspólnot religijnych zamieszkujących jedno miasto-państwo.

W Mekce Mahomet był przede wszystkim natchnionym prorokiem: pierwsze objawienia, jakich doznawał, dotyczyły głównie spraw eschatologicznych i moralnych. W Medynie sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Miasto stało się stolicą, w której zorganizował pod swoim przywództwem gminę, a później państwo oparte na doktrynie islamu. Władzę sprawował w nim Bóg, a Mahomet był jedynie przekazicielem Jego woli.

Al-Kaba w Mekce (CC BY 2.0)

Okres medyński to czas walki z Mekką. Prorokowi zależało na pokonaniu rodzinnego miasta i powrocie do niego, tym bardziej że zostało ono ustanowione duchowym centrum jego religii. Pierwsza zwycięska bitwa muzułmanów z mekkańczykami została stoczona pod Badrem w 624 r. Do kolejnego, tym razem przegranego starcia doszło rok później pod Uhudem. Jednocześnie narastał konflikt między Mahometem a Żydami z Jasribu, w efekcie którego wygnano z Medyny żydowskie plemię Banu an-Nadir. W 627 r. muzułmanie wytępili szczep Banu Kurajza, podejrzany o zdradę podczas oblężenia Medyny przez mekkańczyków. Wydarzenie to nazwano Bitwą Rowu. W 628 r. Mahomet odbył pierwszą pielgrzymkę do Mekki, a po drodze podpisał z jej mieszkańcami w miejscowości Hudajbijja traktat, na mocy którego muzułmanie uzyskali swobodę pielgrzymowania do Al-Kaby. W 630 r. Prorok powtórnie wyruszył do Mekki i zniszczył znajdujące się w niej posągi przedmuzułmańskich bóstw. Było to jego ostateczne zwycięstwo nad Kurajszytami. W efekcie tych działań pod koniec życia Mahometa (zm. 632) cały Półwysep Arabski był już zjednoczony pod sztandarem nowej religii.

Zjednoczenie to nie oznaczało jednak faktycznej islamizacji półwyspu i jego mieszkańców. Do sytuacji w tamtym okresie odnieść można znaną w Europie zasadę cuius regio eius religio. Mahometowi składali przysięgę wierności (arab. baja) przywódcy plemion, a wraz z nimi wszyscy członkowie ich szczepów, przyjmując nową religię. W ten sposób powstał quasi-państwowy twór, po śmierci Proroka nazwany kalifatem (arab. chilafa), którego stolicą do 661 r. była Medyna. Jednak proces właściwej islamizacji dopiero się zaczynał i miał potrwać jeszcze kilka wieków. W podobny sposób przebiegało jednoczenie plemion, które przyjęły islam i uznały zwierzchnictwo Mahometa. Jedność opierała się na charyzmie Proroka. Przekonali się o tym pierwsi jego następcy, którzy przede wszystkim musieli zmagać się z rozmaitymi plemiennymi ruchami odśrodkowymi, a siła „państwa” zależała od indywidualnego autorytetu każdego z kolejnych kalifów. Islam miał na celu unicestwienie świadomości plemiennej, jednak w rzeczywistości idea muzułmańska jedynie powierzchownie przykryła partykularyzmy, które po dziś dzień odgrywają w świecie arabskim niepoślednią rolę.

Po śmierci Proroka rozpoczął się proces szybkiej ekspansji islamu, w której równoważne role odgrywały, jak się wydaje, czynniki religijne i ekonomiczne. Istotny jest tu termin podboje, oddawany w historiografii muzułmańskiej za pomocą słowa futuh. Analizowałem je w innej pracy następująco:

Termin ten tłumaczony jest najczęściej właśnie jako „podboje”, co jednakże od razu narzuca naszą interpretację tych wydarzeń. Słowo fath (pl. futuh) w języku arabskim nie ma nic wspólnego z naszym źródłosłowem, w którym od razu dostrzegamy „bój”. Fath w dosłownym tłumaczeniu znaczy „otwarcie”. Sam termin wskazuje na całą filozofię rozprzestrzeniania się islamu, język bowiem jest przecież odzwierciedleniem myśli i intencji, które według nas wysuwają się na czele w takim czy innym przypadku. Określenie fath to skrót myślowy od określenia iftitah dar al-harb, czyli „otwieranie [bram] domu wojny” i wiąże się ściśle z wprowadzonym przez prawo muzułmańskie podziałem świata na dar al-islam i dar al-harb. Inne znaczenie słowa fatih to „zwycięstwo” (nasr) oraz „rozsądzenie pomiędzy przeciwnikami”. Od tego samego rdzenia przybrała nazwę również pierwsza sura Koranu Otwierająca (Al-Fatiha). A zatem skojarzenia są tu całkiem inne niż przy słowie „podbój”. Bernard Lewis wyjaśniając termin futuh twierdzi, że nie były one postrzegane jako podbój w zwykłym sensie zdobyczy terytorialnych, ale jako obalenie niewiernych reżimów i niemających legitymacji hierarchii. Było to „otwieranie” ludzi na nowe objawienie. Jak podkreśla Lewis, nie miało to sensu analogicznego do dzisiejszego „wyzwolenia”. Czasem we wczesnych pracach muzułmańskich pojawia się też określenie ghalaba – dosłownie „pokonać”, w którym zawiera się bezpośrednio element przemocy, ale dotyczy on tylko poszczególnych starć bitewnych40.

Futuh były oczywiście jednym z aspektów dżihadu, którego skomplikowane konotacje ulegały wielu zmianom w zależności od sytuacji politycznej i poglądów religijnych prawnika czy teologa, który na ten temat się wypowiadał41.

W okresie, któremu poświęcona jest ta książka, prawo muzułmańskie (szaria) wprawdzie dopiero zaczynało się kształtować, niemniej jednak stopienie kwestii religijnych ze społecznymi, ekonomicznymi i politycznymi od początku stanowiło cechę charakterystyczną islamu, choćby przez postać samego Mahometa. Spory historyków dotyczące problemu, który z tych czynników był ważniejszy w procesie kształtowania się kalifatu, prawdopodobnie nigdy nie przyniosą jednoznacznej odpowiedzi. Kwestie historii gospodarczej nie interesowały klasycznych historyków i kronikarzy arabskich, podobnie jak np. życie codzienne niższych warstw – zagadnienia tego rodzaju muszą więc być odtwarzane głównie metodą dedukcji. Z tego też względu poruszać się tu musimy raczej w kręgu hipotez niż niezbitych faktów. Pisarze muzułmańscy, których dzieła historyczne miały w znacznym stopniu charakter apologetyczny wobec ummy, czyli wspólnoty muzułmańskiej, podkreślają religijne aspekty ekspansji. Wiele faktów wskazuje jednak na ekonomiczne przyczyny podboju42. W przypadku podbitych ludów konwersja na islam nie zawsze okazywała się koniecznością. Co więcej, przyjęcie islamu przez chrześcijan czy żydów oznaczało spadek dochodów państwa – dżizja (pogłówne) była wyższa niż muzułmański zakat. Ludy Księgi należało też traktować tolerancyjnie, tym bardziej że w kontekście prawa muzułmańskiego tolerancja ta jednoznacznie łączyła się z podporządkowaniem.

Przypisy:

33 K. Kościelniak, XX wieków chrześcijaństwa w kulturze arabskiej, t. 1, Arabia starożytna. Chrześcijaństwo w Arabii do Mahometa (+632), Kraków 2000.

34 Sh. Kitab, Rozwój koncepcji Boga w kulturze arabskiej przed islamem, Toruń 2006.

35 D. Madeyska, Historia, s. 70.

fn36. Wybrana literatura w języku polskim na temat początków islamu: I. Hrbek, K. Petraček, Mahomet, tłum. G. Łatuszyński, A. Mrozek, Warszawa 1971; J. Nosowski, Przepisy prawne Koranu. Wykład systematyczny, Warszawa 1971; tenże, Teologia Koranu. Wykład systematyczny, Warszawa 1971; J. Bielawski, Islam, religia państwa i prawa, Warszawa 1973; tenże, Islam, Warszawa 1980; M. Gaudefroy-Demombynes, Narodziny islamu, tłum. H. Olędzka, Warszawa 1988; R. Piwiński, Mitologia Arabów, Warszawa 1989; M. Rodinson, Mahomet, tłum. E. Michalska-Novak, Warszawa 1991; H. Abdalati, Spojrzenie w islam, Białystok 1993; A.-M. Delcambre, Mahomet. Głos Allaha, tłum. J. Łukaszewicz, Wrocław 1996; F. Robinson, Świat islamu, Warszawa 1996; K. Kościelniak, Tematyczna konkordancja do Koranu, Kraków 2006; J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, Warszawa 2007.

37 M. Gaudefroy-Demombynes, Narodziny islamu, s. 68, 69.

38 Por. E.W. Lane, Arabic-English Lexicon, t. 8, Beirut 1968, s. 2879–2881. Szczegółowej analizy koncepcji hidżry w islamie dokonał ostatnio M. Mendel w monografii: Hidžra. Náboženská emigrace v dějinách islámských zemí, Praha 2006.

39 J. Danecki, Konstytucja medyneńska, „Przegląd Religioznawczy” 1993, t. 1, s. 37–45.

40 M.M. Dziekan, Dzieje kultury arabskiej, s. 178, 179.

41 Najbardziej kompetentne omówienie koncepcji dżihadu w języku polskim por. J. Danecki, Podstawowe wiadomości, s. 243–250.

42 Rozmaite aspekty tego procesu omawia H. Kennedy w pracy: Wielkie arabskie podboje. Jak ekspansja islamu zmieniła świat, tłum. M. Wilk, Warszawa 2011, s. 39–64.

Tekst jest fragmentem książki „Bizancjum i Arabowie. Spotkanie cywilizacji VI-VIII wiek” pod red. Teresy Wolińskiej i Pawła Filipczaka:

Tytuł: „Bizancjum i Arabowie. Spotkanie cywilizacji VI-VIII wiek”
Pod red. Teresy Wolińskiej i Pawła Filipczaka
Wydanie: Warszawa, 1, 2015
Redakcja: Teresa Wolińska, Paweł Filipczak
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe PWN
Typ oprawy: twarda
Data premiery: 10.12.2015
Cena: 69,90 zł
Kup ze zniżką w księgarni PWN!

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: ffamousffatman |

Gdzie mogę znaleźć rysunki/ryty naskalne dromaderów?



Odpowiedz
Marek M.Dziekan

Kierownik Katedry Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki Uniwersytetu Łódzkiego, pracownik Katedry Arabistyki i Islamistyki Uniwersytetu Warszawskiego oraz Pracowni Języka i Kultury Arabskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jest autorem wielu prac naukowych, popularnonaukowych i przekładów. Zajmuje się historią cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, islamem klasycznym i współczesnym.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org