Jak powstał i funkcjonował Układ Warszawski?

Układ Warszawski – jeden z symboli zimnej wojny, groźny przeciwnik NATO i zbrojny gwarant radzieckiej dominacji w Europie Środkowo-Wschodniej narodził się w maju 1955 r. w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie, umarł zaś 1 lipca 1991 r. w Pradze.

Powstanie Układu Warszawskiego

Oficjalnym powodem podpisania Układu o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej (bo tak brzmiała oficjalna nazwa sojuszu) była remilitaryzacja Republiki Federalnej Niemiec i włączenie jej w struktury Paktu Północnoatlantyckiego w 1955 r. Powstanie Układu Warszawskiego było jednak elementem większej całości, mianowicie zmiany w formach podporządkowania przez ZSRR państw demokracji ludowej, wprowadzonej przez Nikitę Chruszczowa jako I sekretarza KPZR. Układ podpisano 14 maja 1955 r. w Warszawie, kilka dni po 10. rocznicy zakończenia drugiej wojny światowej.

Konferencja państw sygnatariuszy Układu Warszawskiego w maju 1955 r. W lewym dolnym rogu delegacja polska: Bolesław Bierut, Józef Cyrankiewicz, Konstanty Rokossowski (źródło: Bundesarchiv, Bild 183-30483-002, opublikowano na licencji CC ASA 3.0).

Członkami sojuszu przez cały okres jego funkcjonowania były ZSRR, Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, Rumunia oraz Węgry. Wśród członków-założycieli znalazła się też Albania, która zawiesiła swoje członkostwo w 1960 r., a opuściła sojusz 12 września 1968 r. Stanowiło to element secesji państwa Envera Hodży z bloku socjalistycznego, związku z ChRL i przejścia na dogmatyczne pozycje w polityce zagranicznej i wewnętrznej. Niemiecka Republika Demokratyczna dołączyła do struktur wojskowych w 1956 r., wystąpiła zaś z nich we wrześniu 1990 r.

Radziecki znaczek pocztowy wydany z okazji 20-lecia Układu Warszawskiego.

Układ Warszawski: narzędzie radzieckiej kontroli

W strukturach Układu znajdowało się kilka organów kierowniczych i konsultacyjnych. Najwyższym z nich był Doradczy Komitet Polityczny, w którego skład wchodzili premierzy państw członkowskich, ministrowie spraw zagranicznych i obrony narodowej oraz przywódcy partii komunistycznym. Ciałem stricte wojskowym był Komitet Ministrów Obrony, obok którego funkcjonował Komitet Techniczny, odpowiedzialny za standaryzację uzbrojenia i wyposażenia Zjednoczonych Sił Zbrojnych (ZSZ).

Dowództwo nad ZSZ sprawował zawsze generał radziecki, który był jednocześnie zastępcą ministra obrony ZSRR. Kolejnymi Dowódcami Zjednoczonych Sił Zbrojnych byli: marsz. Iwan Koniew (1955-1960), marsz. Andriej Greczko (1960-1967), marsz. Iwan Jakubowski (1967-1976), marsz. Wiktor Kulikow (1976-1989) oraz gen. armii Piotr Łuszew (1989-1991). Sztab ZSZ znajdował się w Moskwie i był ściśle zintegrowany ze Sztabem Generalnym Armii Radzieckiej. Oficjalnie, funkcję zastępców Dowódcy ZSZ pełnili ministrowie (później wiceministrowie) obrony narodowej poszczególnych państw członkowskich. W wypadku Polski byli to kolejno: marsz. Konstanty Rokossowski, marsz. Marian Spychalski, gen. broni Wojciech Jaruzelski, gen. dyw. Tadeusz Tuczapski, gen. broni Eugeniusz Molczyk, gen. broni Antoni Jasiński. Analogicznie rozwiązano kwestię Szefa Sztabu ZSZ i jego zastępców.

Iwan Koniew (1897-1973) - Marszałek ZSSR, pierwszy Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego.

Dowodzenie Zjednoczonymi Siłami Zbrojnymi było ściśle zintegrowane, zarówno jeżeli chodzi o plany wojskowe i rozwój uzbrojenia, jak i wspólne ćwiczenia wojskowe. Utworzono też m.in. wspólny system obrony powietrznej terytorium państw Układu. W myśl planów operacyjnych sojuszu, Wojsko Polskie miało wystawić trzy armie ogólnowojskowe, tworzone na bazie istniejących na stopie pokojowej okręgów wojskowych: Warszawskiego, Pomorskiego i Śląskiego, oraz armię lotniczą. Miały one tworzyć tzw. Front Polski (Nadmorski), który miał osłaniać prawe skrzydło głównego zgrupowania uderzeniowego Armii Radzieckiej. Oddziały polskie w wypadku ofensywy na zachód miały zdobywać Danię, północne Niemcy i Holandię.

Oddziały policyjne

Układ Warszawski tylko raz, i to w niepełnym zakresie, wykorzystany został do przeprowadzenia operacji wojskowej. W sierpniu 1968 r. wojska państwa-członków Układu (ZSRR, Bułgarii, NRD, Polski i Węgier) w ramach operacji „Dunaj” przeprowadziły interwencję mającą na celu zdławienie wolnościowych ambicji społeczeństwa czechosłowackiego (tzw. Praskiej Wiosny).

Operacja „Dunaj”. Kolumna polska i radziecka podczas przemarszu w rejonie Szumperka (źródło: Pajórek Leszek, Polska a „Praska Wiosna”, Warszawa 1998)

Mimo, że Układ był strukturą w małym stopniu wykorzystaną w praktyce, pełnił funkcję straszaka używanego przeciwko ruchom opozycyjnym w krajach bloku wschodniego. Jedną z głównych form demonstracji siły i przygotowania ewentualnych działań były wspólne ćwiczenia wojskowe. Poprzedziły one m.in. Operację „Dunaj” i przeprowadzone zostały pod kryptonimem „Szumawa” na terytorium Czechosłowacji. W pierwszej połowie 1981 r., w czasie „karnawału Solidarności”, na terenie Polski odbyły się manewry „Sojuz 81”, odbierane jako wstęp do ewentualnej interwencji radzieckiej.

***

Zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989-1990 przyniosły kres strukturze, która służyła m.in. podtrzymywaniu wpływów radzieckich w regionie. Celem dotychczasowych członków było teraz zerwanie związków z Moskwą i pozbycie się stacjonujących na własnym terytorium oddziałów radzieckich. 25 lutego 1991 r. w Budapeszcie podpisano umowę o zaprzestaniu współpracy wojskowej, a 1 lipca tego samego roku w Pradze rozwiązano struktury polityczne Układu.

Zobacz też:

Polecamy e-book Tomasza Leszkowicza – „Oblicza propagandy PRL”:

Tomasz Leszkowicz
„Oblicza propagandy PRL”
Wydawca: Michał Świgoń PROMOHISTORIA (Histmag.org)
Liczba stron: 116
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-65156-05-1

Korekta: Agnieszka Kowalska

Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Doktor historii, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Autor artykułów w czasopismach naukowych i popularnych. W czasie wolnym gra w gry z serii Europa Universalis, słucha starego rocka i ogląda seriale.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy