Czym były grody w świecie dawnych Słowian?
Zacznijmy jednak od tego, że wcześni Słowianie wcale nie wznosili grodów, a przynajmniej nie była to dla nich praktyka na tyle powszechna, by można ją uznać za cechę charakterystyczną dla ówczesnych społeczeństw. Najstarsze obiekty z terenu dzisiejszej Polski, które niektórzy zaliczają do kategorii szeroko rozumianych „grodów” znajdują się w Szeligach na wschodnim Mazowszu i w Haćkach na Podlasiu. Są one datowane na VII-VIII wiek i stanowią wyjątek, a nie typowy przykład ówczesnego budownictwa. O ile ich chronologia jest dobrze potwierdzona, o tyle kwestia funkcji tych obiektów budzi wątpliwości badaczy, a co za tym idzie, trudno w ogóle wskazać, czy są to grody. Grody…, czyli właściwie co?
Grody wczesnośredniowiecznych Słowian
Grody były miejscami sztucznie grodzonymi, czyli posiadającymi jakieś umocnienia, które odgrywały różne role. Tradycyjnie przypisuje im się funkcje obronne/militarne, co nie znajduje jednak potwierdzenia ani w językoznawstwie (grodami były wszelkie miejsca grodzone), ani archeologii, która dostarcza przykładów innych funkcji – m.in. gospodarczych, administracyjnych i politycznych.
Słowo „gród” w zbliżonej formie występuje we wszystkich językach słowiańskich, choć, jak słusznie zauważa Przemysław Urbańczyk w książce „Korzenie Polski” wywodzi się ono z praindoeuropejskiego *g’herdh, co oznacza każde miejsce ogrodzone (czyli niekoniecznie obronne!).
O tym, że budownictwo grodowe wyróżniało ziemie Słowian, najlepiej świadczy waga, jaką przywiązywali do niego niesłowiańscy obserwatorzy. Ibrahim ibn Jakub w swojej relacji opisał proces budowy grodów, natomiast Geograf Bawarski i Thietmar odnotowali civitates, identyfikowane właśnie z tymi konstrukcjami. Dla wczesnośredniowiecznych Skandynawów patrzących na ziemie Słowian musiały one stanowić charakterystyczny element krajobrazu – określali oni Ruś terminem „Gardariki”, czyli „kraj grodów”. Warto przy tym zaznaczyć, że zbliżony termin „grodzisko” odnosi się nie do funkcjonującego grodu, lecz do jego pozostałości zachowanych w krajobrazie.
Jak wyglądał typowy gród słowiański? Najczęściej były to konstrukcje drewniane lub drewniano-ziemne, otoczone wałem w konstrukcji palisadowej, skrzyniowej lub rusztowej. Jeśli chodzi o organizację przestrzeni osadniczej, to w przypadku starszych założeń budynki stawiano przy wale, a sam plac pozostawał pusty, zaś w przypadku młodszych grodów, przyjmuje się, że miały one bardziej regularną zabudowę. Budynki wznoszono w różnych technikach (głównie plecionkowej i zrębowej), przy wykorzystaniu szeroko dostępnych surowców: drewna, gliny i słomy. W każdym przypadku grody stanowiły centrum względem tego, co znajdowało się poza nimi. No dobrze, ale po co właściwie powstały?
Funkcje grodów
Z uwagi na wspomniany wyżej źródłosłów, jak i niewątpliwie warowny charakter wielu grodów, wynikający często już z samej lokalizacjki, najczęściej przypisywana jest im funkcja obronna. Jedna z najpopularniejszych definicji grodu, jako miejsca sztucznie obwałowanego w celach obronnych pochodzi od Witolda Hensla i została sformułowana jeszcze w latach 40. XX wieku. Rzeczywiście sytuacja polityczna w sąsiedztwie mogła wymóc budowę sieci miejsc posiadających walor obronny – od zachodu byli to Frankowie, od północy Skandynawowie, od południa Awarowie. Grupy te mogły stanowić realne zagrożenie zarówno pod względem militarnym jak i politycznym.
Na obronny charakter grodów wskazuje nie tylko ich lokalizacja czy domniemana potrzeba bronienia się przed sąsiadami, ale też sama konstrukcja, składająca się z nierzadko potężnych wałów, dodatkowo zabezpieczana rowami i palisadami. Część omawianych założeń pełniła funkcję refugialną, czyli w obliczu zagrożenia stanowiła miejsce schronienia dla ludności zamieszkującej osady otwarte.
Zwróćmy jednak uwagę na to, kiedy na ziemiach polskich pojawiają się grody. Otóż w IX wieku zaczęto budować je bardzo licznie i to na rozległych terenach, pokrywających w zasadzie całą Słowiańszczyznę zachodnią. Zjawisko to należy odczytywać jako świadectwo przemian społeczno-politycznych związanych z wykrystalizowaniem się jakichś ośrodków lokalnej władzy, które mogły takie przedsięwzięcie zainicjować. Przemysław Urbańczyk wprost wskazuje na hierarchizację społeczeństwa, podkreślając, że grody stanowią materialny dowód wykształcenia się „ustroju, który antropolodzy nazywają wodzowskim” (cyt. za: P. Urbańczyk, Korzenie..., s. 63). Jest to już interpretacja daleko wykraczająca poza tradycyjne ujęcie zaproponowane blisko 80 lat temu przez W. Hensla.
Powyższe spostrzeżenia można przypisać funkcjom polityczno-administracyjnym. W jaki jeszcze sposób manifestowała się wspomniana rola grodów? Ich architektura miała zapewne nie tylko funkcje praktyczne, ale też symboliczne, w tym sensie stanowiła świadectwo siły lokalnych władców, legitymizując ich mandat do sprawowania władzy, jak i umacniając ich pozycję względem innych władców lub ewentualnych najeźdźców. Badacze wskazują też, że w niektórych grodach odbywały się wiece, w czasie których ustalano i egzekwowano prawo, a także wybierano władzę. W obrębie grodów gromadzono także zapasy.
W drugiej połowie X wieku można mówić o całej sieci grodów funkcjonujących w Wielkopolsce (m.in. Giecz, Gniezno, Grzybowo, Ląd, Poznań czy Ostrów Lednicki), które podlegały władzy Mieszka I. Stolica była wówczas tam, gdzie był władca, co nadawało tym ośrodkom dodatkowej rangi. Zwróćmy uwagę, że starsze grody interpretuje się jako przejaw wykształcenia się organizacji wodzowskich, a młodsze są już świadectwem centralizacji państwa. Grody wznoszone w dobie piastowskiej służyły też kontroli szlaków handlowych i zabezpieczaniu podróży władcy. W obu przypadkach są to kwestie daleko wykraczające poza obronność.
Warto dodać, że wspomniana wcześniej militarno-obronna funkcja grodów również podlegała politycznej woli władców/władcy, stanowiąc punkt nadzoru nad kontrolowanymi przez nich terytoriami. Zwłaszcza w okresie wczesnej państwowości, funkcje garnizonowe odgrywały istotną rolę.
Być może część grodów z terenu dzisiejszej Polski pełniła również funkcje związane z praktykami religijnymi. W przeciwieństwie do nadbałtyckiej Arkony czy Radogoszczy brakuje jednak źródeł, które mogłyby takie przeznaczenie potwierdzać. Nie należy też zapominać o kwestiach gruntowania wspólnotowości osób związanych z takimi grodami.
Grody Słowian. Czy wiemy już wszystko?
Jak widać, funkcje grodów nie ograniczały się wyłącznie do kwestii obronnych. Należy je uznać za – czytelną dziś archeologicznie – część szerszego programu przemian polityczno-społecznych, które przejawiały się wykształceniem nowego ustroju: najpierw wodzostwa, a potem scentralizowanej władzy piastowskiej.
Grodziska są dziś najczęściej badaną kategorią stanowisk archeologicznych, lecz nie oznacza to, że nasza wiedza na ich temat jest już kompletna. Jeszcze kilka dekad temu przypisywana im chronologia była błędna, a funkcje niesłusznie limitowane wyłącznie do obronności. Wciąż wiele pytań czeka na odpowiedzi, a całe zagadnienie na odpowiednią systematyzację i syntetyzację.
Zainteresowała Cię historia słowiańskich grodów? Kup pakiet książek Przemysława Urbańczyka „Korzenie Polski” i dowiedz się m.in., czym były te słowiańskie „zamki”!
Kod: HISTMAG to aż 25% rabatu od cen katalogowych na WSZYSTKIE książki PWN dostępne na ksiegarnia.pwn.pl. Kod ważny jest do końca lipca 2026r., należy go wpisać w ostatnim kroku zakupowym.
Materiał powstał we współpracy z Wydawnictwem Naukowym PWN.
Bibliografia:
J. Bojarski, Grody plemion polskich, [w:] Grody i miasta. Zbiór wykładów popularnonaukowych wygłoszonych podczas XIII Ogólnopolskiego Festiwalu Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej w Lądzie nad Wartą w dniach 3–4 czerwca 2017 roku, Poznań-Ląd 2018, s. 12-54.
M. Brzostowicz, The state and needs of the research on wooden constructions of early medieval strongholds in Poland, Fontes Archaeologici Posnanienses, 2024, vol. 60, s. 7-35.
K. Chrzan, Miejsce w krajobrazie oraz funkcje wczesnośredniowiecznych grodów w dorzeczach środkowej i górnej Obry, Baryczy oraz środkowej Prosny w IX i X w., Przegląd Archeologiczny Vol. 66, 2018, s. 261-282.
M. Danielewski, Funkcje militarne grodów z terenu wczesnośredniowiecznych Kujaw (wybrane aspekty problematyki), [w:] Ł. Oliwkowski (red.), TERRA INCOGNITA. Wokół inowrocławskich grodzisk, Inowrocław 2012, s. 17–23.
A. Janowski, Grodziska wczesnośredniowieczne w dorzeczu Regi, Wrocław 2020.
P. Urbańczyk, Korzenie Polski T. 1 i 2, Warszawa 2026.
P. Urbańczyk, Centralne funkcje grodów w społeczeństwach wczesnośredniowiecznych, „Historia Slavorum Occidentis”, 2019, nr 2 (21), s. 11-29.
