Grenlandczycy w centrum świata. Kim są Inuici i dlaczego ich historia ma dziś znaczenie

W 2025 r. Grenlandia liczyła 56 542 mieszkańców. Szacuje się, że pod względem pochodzenia etnicznego populacja składa się aż w 89,5% z Inuitów grenlandzkich, uważanych za rdzenną populację wyspy, czyli po prostu Grenlandczyków. W języku grenlandzkim, czyli kalaallisut, Grenlandia nosi nazwę Kalaallit Nunaat, czyli „Kraina Kalaallitów ”. Pierwotnie Kaalitami nazywano największą grupę etniczną grenlandzkich Inuitów zamieszkujących zachodnią część wyspy. Współcześnie nazwą tą określa się wszystkich rdzennych mieszkańców Grenlandii. Kim są i skąd pochodzą współcześni Inuici?

Grenlandia: zanim przybyli Inuici

Zanim na Grenlandię przybyli protoplaści współczesnych Inuitów, kraina ta była świadkiem migracji różnych grup ludności paleoinuickich, które migrowały na wschód z obszarów arktycznych Ameryki Północnej. Historia osadnictwa w regionie sięga co najmniej połowy III tysiąclecia p.n.e. Od tego czasu Grenlandię zamieszkiwało kolejno kilka kultur archeologicznych klasyfikowanych dzisiaj jako Independence I (ok. 2500–1800 p.n.e. ), Saqqaq  (ok. 2300–900 p.n.e. ), Independence II (ok. 1200–700 p.n.e. ), Dorset I (ok. 600 p.n.e. –100 n.e. ) oraz Dorset II (ok. 700–1200 r.). 

Około 980 r. na Grenlandię z Islandii przybyli pierwsi Skandynawowie pod wodzą awanturnika Eryka Rudego, który nadał wyspie nazwę „Grenlandia”. Następnie Eryk stanął na czele pierwszej wyprawy kolonizacyjnej liczącej 300-400 osadników. Był to początek trwającego przez następne kilka stuleci skandynawskiego osadnictwa na Grenlandii. 

Wielcy wielorybnicy 

Od około 200 r. p.n.e., wokół Cieśniny Beringa i wzdłuż arktycznego wybrzeża północnej Alaski, rozwijała się kultura archeologiczna Thule. Na początku X w. Thule zaczęła przemieszczać się w kierunku wschodnim, docierając do wybrzeży Grenlandii w XII/XIII w. 

Thule okazali się świetnie przystosowani do warunków panujących na Grenlandii. Przybysze z zachodu byli społeczeństwem łowieckim, których przetrwanie zależało przede wszystkim od udanych polowań na duże ssaki morskie, a zwłaszcza wieloryby grenlandzkie (Balaena mysticetus). Pozyskiwano z nich mięso będące podstawą diety, z tłuszczu wyrabiano olej, a kości wykorzystywano do budowy schronienia i wytwarzania narzędzi oraz broni. Według jednej z teorii wyjaśniającej migrację ludzi Thule na wschód, pierwsze rodziny podążały właśnie za grupami migrujących wielorybów grenlandzkich. 

Jako eksperci w zakresie wielorybnictwa Thule opracowali narzędzia i techniki, które znacznie zwiększyły szansę na udane polowanie. Wśród najważniejszych narzędzi znalazły się specjalne harpuny oraz nadmuchiwane pływaki do lin harpunowych, które pomagały spowolnić i zmęczyć trafione zwierzę.

Kultura Thule

Charakterystyczne dla kultury Thule było używanie narzędzi łupkowych oraz przedmiotów i artefaktów wykonanych z fiszbiny, czyli kości rogowej znajdującej się w jamie gębowej wieloryba. Używano również żelaza na długo przed kontaktem z Europejczykami. Wykorzystywano je w niewielkich ilościach do rzeźbienia noży i grawerowania innych narzędzi. 

Przedstawiciele kultury Thule budowali stałe osady (zazwyczaj kilkanaście domostw) na wybrzeżach, w pobliżu miejsc połowu wielorybów. Domy budowano z kości wieloryba, skóry, kamieni oraz darni i umieszczano częściowo pod ziemią. Podczas zimowych podróży w głąb lądu Thule budowali igloo, czyli domy ze śniegu, który dzięki właściwościom izolacyjnym zapewniał ciepłe schronienie. 

Thule nie przywiązywało dużej wagi do sztuki. Na przedmiotach gospodarstwa domowego, takich jak grzebienie, znajdowały się drobne detale artystyczne, ale były to bardzo proste, liniowe wzory przedstawiające ludzi, zwierzęta lub symbole, które reprezentowały więź ze światem nadprzyrodzonym.

Kajaki, umiaki i psie zaprzęgi 

Dzięki niespotykanym wśród wcześniejszych kultur technikom transportu Thule nie tylko opanowali skuteczne techniki polowań na wieloryby, ale również zapewnili sobie dostęp do znacznie szerszego zakresu źródeł pożywienia. Szczególnie przydatne do łowienia ryb i polowania na mniejsze morskie ssaki były kajaki – jednoosobowe wąskie łodzie budowane ze zszytych skór foczych lub innych zwierząt rozciągniętych na szkielecie z drewna lub kości wielorybów. Thule dysponowali także większymi, otwartymi łodziami, czyli umiakami, które mogły pomieścić od kilkunastu do 20 osób. Umiaki były szczególnie przydatne do grupowych polowań na wieloryby czy morsy oraz do transportu ludzi i dobytku.

Polecamy e-book Mateusza Będkowskiego pt. „Polacy na krańcach świata XX wiek. Część 2”:

Sanie ciągnięte przez psie zaprzęgi były podstawą transportu lądowego. Dzięki nim myśliwi mogli sprawnie i szybko przemieszczać się po rozległym obszarze w poszukiwaniu zwierzyny, takiej jak niedźwiedzie polarne, karibu czy piżmowoły, a także przewozić niezbędny do przetrwania w trudnych warunkach sprzęt i upolowaną zwierzynę.

Spadkobiercy kultury Thule – Inuici

Thule do perfekcji opanowali sztukę przetrwania w warunkach arktycznych, łowiectwa oraz wielorybnictwa. Opracowali wiele narzędzi i technik, które znacząco wpłynęły na funkcjonowanie późniejszych społeczności inuickich. Migracje Thule i ich adaptacja do surowych warunków arktycznych stanowią fundament historii Inuitów na Grenlandii. Szeroko zakrojone badanie genetyczne Grenlandczyków z 2015 r. wykazało, że współcześni Inuici mieszkający na Grenlandii są bezpośrednimi potomkami pierwszych inuickich pionierów kultury Thule, którzy przybyli w XIII w.

Ok. 1600 r. poszczególne osady nadmorskie zaczęły tracić ze sobą kontakt, niektóre wyludniły się lub rozpadły. W tym momencie zaczęła się kształtować współczesna kultura Inuicka, która, bazując na dziedzictwie kulturowym i zdobyczach Thule, zaczęła wchodzić w interakcję z europejskimi przybyszami, a następnie duńskimi kolonizatorami. 

Między tradycją a współczesnością: język, kultura i religia

Kultura Inuitów jest głęboko zakorzeniona w środowisku arktycznym. Tradycyjne praktyki, takie jak polowanie, budowa kajaków, tworzenie odzieży z futer, rzeźba, a także bogate przekazy ustne, są nadal ważnym elementem życia kulturalnego, choć współczesne realia przyniosły znaczące zmiany. Wielu Inuitów balansuje między zachowaniem dziedzictwa kulturowego a integracją z globalnym światem. Na Grenlandii funkcjonują szkoły oraz placówki kulturalne i społeczne, które starają się łączyć tradycję z aspiracjami nowoczesnego społeczeństwa. Na wyspie znajduje się wiele instytucji, w tym Grenlandzkie Muzeum Narodowe i Archiwa w Nuuk oraz Centrum Kultury Katuaq, które organizuje koncerty, wystawy sztuki i wiele innych wydarzeń kulturalnych.  

Ustawa o samorządzie Grenlandii z 2009 r. ustanowiła język kalaallisut (zachodniogrenlandzki) jedynym językiem urzędowym Grenlandii. Warto jednak zauważyć, że chociaż posługuje się nim większość mieszkańców wyspy, to istnieją jeszcze inne dialekty, jak tunumiit (wschodniogrenlandzki) i inuktun, czyli avanersuarmiutut (biegunowy lub północnogrenlandzki), którymi posługują się mniejsze grupy Inuitów.

Duńska obecność na Grenlandii znacząco wpłynęła na strukturę wyznaniową Inuitów. Pierwotnie Inuici wyznawali szamanizm i czcili boginię morza o imieniu Sedna, od której łaski zależało udane polowanie. Dzisiaj pierwotne wierzenia wyznaje zaledwie garstka Grenlandczyków. Zdecydowana większość należy do luterańskiego Kościoła Danii.

Współczesne wyzwania

Historia i kultura Grenlandczyków są kluczowe dla zrozumienia obecnej sytuacji politycznej Grenlandii, ponieważ to one stanowią fundament do walki o niezależność i samostanowienie. Wielowiekowa ciągłość inuickiego osadnictwa świadczy o tym, że Grenlandia nie jest jedynie terytorium strategicznym, lecz ojczyzną rdzennego narodu z własnym językiem, tradycją i tożsamością.

Doświadczenie duńskiego kolonializmu sprawiło, że kwestie kulturowe i historyczne są dziś ściśle powiązane z debatą o autonomii oraz kontroli nad zasobami naturalnymi. W kontekście rosnącego zainteresowania Arktyką ze strony światowych mocarstw, odwoływanie się do historii Inuitów pozwala Grenlandczykom podkreślać, że przyszłość wyspy powinna być kształtowana przede wszystkim przez jej rdzennych mieszkańców.

Polecamy e-book Mateusza Będkowskiego pt. „Polacy na krańcach świata XX wiek. Część 2”:

Bibliografia

Fagan B. M., Ancient North America: The Archaeology of a Continent, New York 2005.

McCartney A. P., Savelle J. M., Thule Eskimo Whaling in the Central Canadian Arctic, „Arctic Anthropology”, 22 (2), s. 37-58.

McCartney A. P., Savelle J. M., Thule Eskimo Bowhead Whale Interception Strategies, „World Anthropology”, 30 (3), s. 437-451.

McCullough K. M., The Ruin Islanders: Early Thule Culture Pioneers in the Eastern High Arctic, Quebec 1989.

Moltke I., Fumagalli M., Korneliussen T., Uncovering the Genetic History of the Present-Day Greenlandic Population, „American Journal of Human Genetics”, 96 (1), s. 54-69. 

Netografia

Greenland in Figures 2025, Statistics Geenland.

Greenland, The World Facktbook.

Thule Culture, Britannica.

Early Inuit (Thule Culture), The Canadian Encyclopedia.

Thule Culture, Univesity of Alaska: Museum of the North.