Autor: Przemysław Ruchlewski
Tagi: 1945-1989, Książki, Historia religii, Historia polityczna, Recenzje, Polska
Opublikowany: 2012-12-30 14:26
Licencja: wolna licencja

Krzysztof Michalski - „Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989” – recenzja i ocena

Czy w najnowszej historii Polski pozostały luki badawcze? Czy wciąż można je skutecznie zapełniać? Książka Krzysztofa Michalskiego udowadnia, że to możliwe.

Krzysztof Michalski
„Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989”
Ocena: 9
14,90 zł
Wydawca: Instytut Pamięci Narodowej
Rok wydania: 2012
Liczba stron: 290
Format: 210 x 150 mm
ISBN: 9788376293455

Recenzowana monografia stanowi poważny wkład w problematykę stosunków pomiędzy państwem polskim a Kościołem katolickim w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Jest to pierwsza odrębna publikacja dotycząca Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski. Gremium to, powstałe w latach czterdziestych XX wieku, było dość specyficznym urzędniczo-administracyjno-kościelnym gronem konsultacyjnym. Zajmowało się wszystkimi poważnymi sprawami rzutującymi na całokształt relacji państwa z Kościołem. Dyskutowano tam sprawy polityki wyznaniowej państwa, rozstrzygano problemy bieżące, pochylano się nad aktualną sytuacją polityczną, nie tylko krajową, ale i globalną. Nierzadko wymieniano też opinie na temat stosunku władz państwowych i hierarchów kościelnych do opozycji demokratycznej.

Skład komisji był dość płynny, lecz oddelegowani do prac w tym gremium dobierani byli precyzyjnie, ze szczytów hierarchii, tak po stronie władz, jak i Kościoła. Osoby z grona najbardziej zaufanych współpracowników pierwszych sekretarzy, jak Stanisław Kania czy Kazimierz Barcikowski, wchodziły w skład delegacji rządowych. Naprzeciw nich siedzieli również wielcy gracze: Zygmunt Choromański, Michał Klepacz, Bronisław Dąbrowski czy Franciszek Macharski. Warto również wspomnieć o udziale w pracach kolejnych kierowników Urzędu do Spraw Wyznań, oficjalnego organu administracyjnego regulującego sprawy wyznaniowe. Sam prymas Wyszyński mawiał zresztą, iż zdecydowanie najwięcej nieprzyjemności doświadczył właśnie ze strony urzędników UdSW.

Spotkania ludzi o tak wysokiej randze, charyzmie oraz inteligencji świadczyły o tym jak ważna na przestrzeni kilkudziesięciu lat była Komisja Wspólna. Podczas nieformalnych spotkań, kontaktów można było wiele osiągnąć. Członkowie komisji z obu stron wzajemnie się sondowali. Strona rządowa wywierała wpływ na poszczególnych hierarchów, przekonywała do popierania rozmaitych inicjatyw politycznych, zaś strona kościelna dążyła do polubownych rozstrzygnięć drażliwych kwestii, łagodziła politykę antykościelną i również przekonywała do popierania przeróżnych inicjatyw, oczywiście własnych. Do szczególnie ważnych problemów, o największym znaczeniu dla duchownych, należały prace nad ustawą regulującą pozycję Kościoła katolickiego w PRL-u. W tym miejscu warto dodać jeszcze jedną rzecz: Komisja Wspólna była tworem niespotykanym w bloku państw komunistycznych.

Jak widać, Krzysztof Michalski, podejmując się pisania monografii dotyczącej działalności Komisji Wspólnej w latach osiemdziesiątych, podjął się ambitnego wyzwania.

Kompozycja pracy jest zwarta i przemyślana. Pierwszy, wstępny, rozdział traktuje o historii Komisji Wspólnej od 1945 do 1980 roku. Omawia początkowe lata jej działalności, trudną współpracę z Władysławem Gomułką, aż do zawieszenia działalności, a także próby reaktywacji komisji w latach siedemdziesiątych. Cztery z pięciu rozdziałów odnoszą się do lat osiemdziesiątych, wtedy to bowiem Komisja Wspólna działała na zwiększonych obrotach i podejmowała szereg kluczowych decyzji. Niewątpliwym plusem jest również nakreślenie skrótowo, lecz celnie, ogólnej polityki na linii państwo–Kościół. Wiele spośród omawianych w monografii kwestii byłoby po prostu nieczytelnych bez komentarza historycznego. Pracę uzupełniają krótki aneks źródłowy, ogromnie interesujący dla badaczy, omawiający m.in. kwestę zabójstwa księdza Jerzego Popiełuszki, oraz wkładka zdjęciowa. Tę ostatnią należałby, moim zdaniem, poszerzyć o fotografie kilku ważnych osobistości spośród duchownych, jak i partyjnych związanych z ówczesną polityką wyznaniową. Przydać mógłby się również wykaz osób biorących udział w posiedzeniach Komisji Wspólnej w danych okresach. Najpewniej ustalenie wszystkich postaci nie wchodzi w grę, ale osób kluczowych dla istnienia komisji mogłoby już mieć sens.

Na koniec łyżka dziegciu. Powyższą monografię świetnie uzupełniałyby relacje ze świadkami i uczestnikami tamtych wydarzeń, jak np. z kardynałem Franciszkiem Macharskim czy Stanisławem Cioskiem. W oczy rzuca się również brak dokumentów kościelnych. Z obowiązku wypada mi również wspomnieć o niewykorzystanych materiałach watykańskich, albowiem prace komisji dotykały problematyki tzw. konwencji polsko-watykańskiej. Oczywiście dostęp do archiwów rzymskich jest bardzo problematyczny, co w znacznej mierze tłumaczy autora. Monografia została uhonorowana wyróżnieniem w Konkursie im. Władysława Pobóg-Malinowskiego na Najlepszy Debiut Historyczny Roku 2008, lecz wydano ją dopiero w 2012 roku. Szkoda, że tak późno. Z uwagi na krótki aneks (co traktuję jako zaletę, bo zbyt często spotykamy się z opracowaniami, gdzie połowa objętości to materiał źródłowy), należy poddać pod dyskusję możliwość udostępnienia zbioru dokumentów Komisji Wspólnej na stronie internetowej IPN-u np. w postaci plików PDF.

Reasumując, praca Krzysztofa Michalskiego „Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989” to wartościowa rzecz, która może zyskać uznanie wielu osób interesujących się historią PRL-u. Kolejna luka w najnowszej historii Kościoła katolickiego w PRL-u została skutecznie zapełniona.

Zobacz też:

Redakcja: Michał Przeperski

Korekta: Justyna Piątek

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Przemysław Ruchlewski
Absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, doktor nauk humanistycznych, ukończył studia doktoranckie na wydziale politologii i stosunków międzynarodowych. Wykładowca akademicki. Naukowo zajmuje się badaniem organów bezpieczeństwa państwa, ich historią organizacją oraz teraźniejszą problematyką. Kieruje krajowymi i międzynarodowymi projektami naukowymi. Pracownik naukowy Europejskiego Centrum Solidarności. Autor licznych artykułów z zakresu najnowszej historii Polski i świata, bezpieczeństwa państwa, nauk humanistycznych, redaktor wielu prac zbiorowych. Organizator konferencji naukowych, autor kilkudziesięciu wystąpień na sesjach krajowych i zagranicznych.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy