Marian Kukiel – historyk w mundurze generała

Był jednym z najwybitniejszych polskich historyków wojskowości. Już w latach 20. pokazał rolę gen. Rozwadowskiego w zwycięstwie nad bolszewikami pod Warszawą. Spotkał go z tego powodu atak ze strony Piłsudskiego i zwolnienie z wojska. W Krakowie przypomniano o gen. dyw. prof. Marianie Kukielu.

W gronie polskich historyków-emigrantów Marian Kukiel był badaczem jednym z najwybitniejszych, jeśli nie najwybitniejszym. Jego twórczość przenikała krajowe dziejopisarstwo w aspektach, które z powodzeniem badał. Innymi słowy, Kukiel był uczonym zbyt wielkiej miary, by dało się go ot po prostu zignorować– stwierdził dr Tomasz Siewierski z Wojskowego Centrum Edukacji Obywatelskiej, inicjator konferencji „Historia – wojsko – polityka. Marian Kukiel (1885–1973) i jego dzieło”. Trwająca od 24 do 25 maja sesja miała miejsce w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Marian Kukiel, fotografia z połowy lat 20. (domena publiczna).
Biografia Mariana Kukiela jest wielowątkowa i niezwykle fascynująca. Urodzony w 1885 roku, w młodości zaangażował się w działalność Polskiej Partii Socjalistycznej, a następnie Związku Walki Czynnej i ruchu strzeleckiego. Był wówczas bliskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego. Pod kierunkiem Szymona Askenazego w 1909 roku obronił rozprawę doktorską pt. „Wyprawa Deniski”, dotyczącą polskiego powstania na Bukowinie w 1797 roku. Podczas I wojny światowej walczył w szeregach Legionów Polskich, dowodził kompanią, a następnie batalionem w I Brygadzie Legionów. Za zasługi wojenne został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari. W latach 1920-1923 kierował Biurem Historycznym Sztabu Generalnego, objął także posadę szefa Wojskowego Biura Historycznego. Popadł wówczas w konflikt z marszałkiem Józefem Piłsudskim z powodu publikacji swojego artykułu pt. „Pierwsza wytyczna operacji warszawskiej” (1925), w którym wykazał niepodważalną rolę generała Tadeusza Rozwadowskiego w opracowaniu planu bitwy warszawskiej 1920 roku.

W 1927 roku habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie wykładał historię nowożytną, od 1935 roku jako profesor. W 1930 roku został dyrektorem Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Na zawsze opuścił Polskę w październiku 1939 roku. Dołączył do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, był współpracownikiem gen. Władysława Sikorskiego, dowodził I Korpusem Polskim, a w latach 1942-1949 zajmował stanowiska emigracyjnego ministra spraw wojskowych. Marian Kukiel jest autorem wielu publikacji, do których należą między innymi klasyczne prace „Zarys historji wojskowości w Polsce” (1922), „Wojna 1812 roku” (1937) czy „Dzieje Polski porozbiorowe 1795-1921” (1961).

Uczestnicy konferencji, w pierwszym rzędzie m.in. płk Artur Gałecki, prof. Janusz Zuziak, Jadwiga Czartoryska, prof. Rafał Stobiecki (fot. M. Zielińska/WCEO).

Wątek sporu Kukiela z Piłsudskim zaważył na losach generała-historyka – jak zwrócił uwagę prof. dr hab. Mariusz Wołos, relacje między tymi dwoma postaciami, przyjazne w czasach Związku Walki Czynnej, w połowie lat 20. zmieniły się w jawną wrogość marszałka do wybitnego wojskowego historyka. Piłsudski w swoich publikacjach pisanych po 1925 roku wyszydzał adwersarza niezasłużonymi inwektywami, przez co niektórzy związani z marszałkiem wojskowi zerwali nawet kontakt z Kukielem. Prof. Wołos określił marszałka jako stronę inicjującą konflikt i zaznaczył przy tym niezachwianą lojalność generała wobec Komendanta i żywiony doń szacunek. Jak zauważył prelegent, obcesowe potraktowanie historyka miało być swoistą przestrogą dla tych, którzy próbowaliby kwestionować rolę marszałka w bitwie warszawskiej.

W samej wojnie 1920 roku Kukiel wziął zresztą udział, o czym przypomniał prof. dr hab. Janusz Odziemkowski. Badacz przedstawił okres służby w 51 Pułku Piechoty, do którego bohater konferencji został oddelegowany na staż frontowy. Barwnie opisał „rządzę walki” Kukiela w trakcie ofensywy na Kijów i odwagę na polu bitwy – przyszły profesor niejednokrotnie osobiście prowadził tyralierę do boju, dając przykład młodym, nieostrzelanym żołnierzom. Profesor Odziemkowski na podstawie pamiętników Kukiela wykazał jego rzadką zdolność do krytycznego spojrzenia na własne decyzje i postępowanie.

Prof. Janusz Zuziak w czasie dyskusji (fot. M. Zielińska/WCEO).

Kukiel od roku akademickiego 1927/28 wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim historię wojen napoleońskich oraz metodykę historii wojskowości. Jego związki z najstarszą uczelnią w Polsce przedstawił dr hab. Przemysław Żukowski, który przy okazji zaprzeczył możliwości istnienia szkoły historycznej Mariana Kukiela – historyk nie prowadził bowiem własnego seminarium, a jest to jednym z kryteriów pojęcia „szkoły”. Warto jednak dodać, że kilku doktorantów przygotowywało prace pod kierunkiem Kukiela.

Kustosz Muzeum Narodowego w Krakowie dr Paweł Wierzbicki opowiedział o pracy Mariana Kukiela na stanowisku dyrektora Muzeum i Biblioteki Czartoryskich. Generał objął tę posadę w 1930 roku i zreorganizował funkcjonowanie obu instytucji, umiejętnie pozyskując z zagranicy zbiory rozproszonej kolekcji książęcej. Dr Wierzbicki zwrócił przy okazji uwagę na zachowawcze podejście Kukiela do zbiorów Biblioteki – w trosce o bezpieczeństwo dyrektor zabraniał... udostępniania studentom rękopisów i starodruków.

Jak natomiast prezentował się dorobek naukowy jednego z najważniejszych polskich historyków wojskowości? Prof. dr hab. Jerzy Maroń scharakteryzował badania Mariana Kukiela nad wojskowością polską od średniowiecza do schyłku XVIII wieku, zwracając uwagę, że Kukiel w swoich pracach sformułował autorską periodyzację militarnych dziejów Polski opartą na ustroju wewnętrznym wojska, który wynikał w związku z tym z organizacji społecznej państwa w danym okresie. Wrocławski historyk zauważył przy tym, że Marian Kukiel był zdolny do weryfikacji swoich poglądów i potrafił modyfikować ustalone przez siebie cezury czasowe.

Prof. Jerzy Maroń w czasie referatu (fot. M. Zielińska/WCEO).

Krakowska konferencja miała na celu przywrócenie pamięci o generale Marianie Kukielu i jego niezwykle bogatym dorobku, a także wyznaczyć kierunki dalszych badań nad jego biografią i twórczością. – Jesteśmy przekonani, że było to wielkie wydarzenie w wymiarze naukowym, co z pewnością potwierdzi planowane wydawnictwo pokonferencyjne. Mamy także nadzieję, że konferencja była godnym hołdem ku czci generała w przededniu odzyskania przez Polskę niepodległości, której orędownikem był przez całe życie – powiedział dyrektor Wojskowego Centrum Edukacji Obywatelskiej płk Artur Gałecki zamykając konferencję.

Obradom towarzyszyła wystawa planszowa pt. „Generał Marian Kukiel – Droga żołnierza i historyka” autorstwa dr Tomasza Siewierskiego, bogato ilustrowana fotografiami i dokumentami z życia generała. Uczestnicy i zaproszeni goście mieli okazję obejrzeć też autentyczny mundur generalski Kukiela, uszyty po 1942 roku. Eksponat został udostępniony dzięki uprzejmości Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie.

Dr Tomasz Siewierski w czasie prezentacji edycji przedwojennych studiów Mariana Kukiela w Klubie 6. Brygady Powietrznodesantowej w Krakowie (fot. M. Zielińska/WCEO).

Konferencji „Historia – wojsko – polityka. Marian Kukiel (1885–1973) i jego dzieło”, organizowanej pod patronatem medialnym Histmag.org, towarzyszyła prezentacja wydanego przez Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej zbioru przedwojennych studiów Mariana Kukiela, m.in. poświęconych metodologii historii wojskowości, bitwie warszawskiej oraz epoce napoleońskiej.

Polecamy e-book: Paweł Rzewuski – „Wielcy zapomniani dwudziestolecia”

Paweł Rzewuski
„Wielcy zapomniani dwudziestolecia cz.1”
Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]
Liczba stron: 58
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-934630-0-8

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Mateusz Napieralski
Z wykształcenia archeolog, z pasji historyk-varsavianista. Interesuje się szczególnie północnymi obrzeżami dzisiejszej Warszawy, chętnie przemierzając je też na rowerze.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy