Postrach Brytyjczyków. Jak szkocki żeglarz stworzył marynarkę wojenną USA

Przyszedł na świat jako John Paul w Argibland w Kirkcudbrightshire na południowo-zachodnim wybrzeżu Szkocji. Był czwartym z siedmiorga dzieci głównego ogrodnika w posiadłości Argibland. Wychowywany na wybrzeżu chłopak od małego miał do czynienia ze statkami i marynarzami, których opowieści chętnie wysłuchiwał w każdej wolnej chwili. Kiedy nie było go w domu albo w szkole w Kirkbean, to najpewniej można było go znaleźć w porcie Carsethorn wspinającego się na maszty okrętów lub wypytującego członków załogi.

Młody John nie miał wątpliwości, że to z morzem chce związać swoją przyszłość. W wieku 13 lat zaciągnął się na statek i rozpoczął praktykę u Johna Youngera, szkockiego armatora handlowego. Po wypłynięciu z portu Whiteheaven w angielskim hrabstwie Cumberland na pokładzie „Friendship” John trafił do Wirginii. W Ameryce zamieszkał ze swoim starszym bratem Williamem, który osiedlił się tam już wcześniej i pracował jako krawiec.

Kapitan John Paul 

Po kilku latach pływania dla Youngera 17-letni John postanowił zacząć pracę na statkach przeworzących niewolników. W 1764 roku służył na pokładzie „King George” w randze trzeciego oficera, następnie jako pierwszy oficer pływał na „Two Friends”. Pewnego dnia 1768 roku, po którymś kursie do Afryki Zachodniej, „Two Friends” przybył do portu w Kingston na Jamajce. John Paul zszedł z pokładu i już na niego nie wrócił. Ostatecznie skończył z handlem niewolnikami określając ten proceder mianem „ohydnego handlu”.

John znalazł miejsce na brygu „John”, płynącym do Szkocji. W czasie podróży doszło do zadziwiającego wydarzenia. Zarówno kapitan, jak i pierwszy oficer nieoczekiwanie zmarli na żółtą febrę. Szybko okazało się, że John jest jedyną osobą na pokładzie, która ma kompetencje, by sterować stakiem. John bezpiecznie doprowadził swojego imiennika i załogę do portu w Szkocji. Właściciele brygu byli pod takim wrażeniem, że uczynili 21-latka kapitanem Johna.

Chłosta, bunt i morderstwo

W 1770 roku kapitan John popadł w zatarg z jednym z członków swojej załogi i rozkazał go wychłostać. Pokrzywdzony marynarz oskarżył kapitana o okrucieństwo. Sprawa zapewne rozeszłaby się po kościach, gdyby nie niefortunny zbieg okoliczności. Marynarz zmarł kilka tygodni później w drodze powrotnej do Szkocji. Co prawda przyczyną jego śmierci była prawdopodobnie żółta febra, ale John Paul został aresztowany i oskarżony o morderstwo. Kapitan był przetrzymywany w więzieniu w Kirkcudbright i chociaż ostatecznie został wypuszczony, jego reputacja została zszargana.

Na nieszczęście Johna Paula, nie był to koniec jego kłopotów. W 1772 roku został kapitanem „Betsy” prowadząc handel między Anglią a Indiami Zachodnimi. Lukratywny interes zakończył się nagle w 1773 roku, kiedy w wyniku sporu o płacę przebił szpadą podrzegającego do buntu członka załogi. John nie chciał czekać na długo zbierający się sąd. Poważnie obawiał  się również, jak na wyrok może wpłynąć sprawa zmarłego marynarza z brygu „John”. Kapitan postanowił więc uciec do Wirginii.

Narodziny Johna Paula Jonesa

W tym miejscu w życiorysie Johna Paula pojawia się ponad roczna wyrwa, którą wypełniają różne domysły. Najpopularniejsza i najbardziej atrakcyjna historia głosi, że zanim John Paul zjawił się w Wirginii, parał się piractwem. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów, by potwierdzić tę tezę. Prawdopodobnie plotki o piractwie rozpuszczali jego wrogowie, których w ostatnich latach kapitan John przysporzył sobie całkiem sporo.

Kiedy John Paul przybył do Wirginii, zajął się sprawami zmarłego brata Williama i nabył ziemię w hrabstwie Frederick. Przybrał wówczas nazwisko Jones stając się oficjalnie Johnem Paulem Jonesem. W tym czasie Jones zaczął sympatyzować ze środowiskami niepodległościowymi. Kiedy dowiedział się, że założona 13 października 1775 roku Marynarka Kontynentalna szuka kapitanów, nie zastanawiał się długo. 

Kapitan Marynarki Kontynentalnej 

W grudniu tego roku John Paul Jones został porucznikiem na 24-działowej fregacie USS „Alfred”, a w 1776 roku został kapitanem slupa USS „Providence” i wyróżnił się w starciu z brytyjskim HMS „Glasgow” w Indiach Zachodnich. Do obowiązków Jonesa w tym czasie należał m.in. transport wojsk i zaopatrzenia oraz eskorta konwojów. Między wrześniem a listopadem tego roku Jones przeprowadził śmiały rajd na Canso oraz okoliczne miejscowości w Nowej Szkocji zadając Brytyjczykom dotkliwe straty.

W listopadzie 1776 roku Jones powrócił na pokład „Alfreda” już w randze kapitana i zdobył okręt przewożący niezbędne zapasy ciepłej odzieży dla wojsk królewskich generała Johna Burgoyne'a w Kanadzie.

Postrach Brytyjczyków

14 czerwca 1777 roku Jonesowi powierzono dowództwo nad nowo wybudowanym 18-działowym slupem USS „Ranger” i rozkazano wspierać sprawę amerykańską we Francji w każdy możliwy sposób. 6 lutego 1778 roku Francja podpisała traktat sojuszniczy z USA, a USS „Ranger” został pierwszym amerykańskim okrętem przywitanym przez Francuzów salwą honorową.  

Z Francji kapitan Jones pożeglował w kierunku Wysp Brytyjskich, by wprowadzić zamęt na szlakach handlowych na Morzu Irlandzkim. 23 kwietnia w nocy zaatakował same Whitehaven, miejsce, od którego zaczęła się jego morska przygoda, próbując bezskutecznie podpalić port i wszystkie zacumowane w nim okręty. 

Polecamy e-book: „Czerwone mundury. Armia Brytyjska w czasach wojny o niepodległość USA”

Następnie Jones przepłynął zatokę Solway Firth i ruszył wzdłuż szkockiego wybrzeża z zamiarem porwania Dunbara Douglasa, 4. hrabiego Selkirk,  który mieszkał na wyspie St Mary's w pobliżu Kirkcudbright. Miał nadzieję, że uda mu się wymienić go na wziętych do niewoli lub wcielonych do królewskiej marynarki amerykańskich żeglarzy. Douglasa nie było jednak w posiadłości, a załoga wróciła na pokład „Rangera” bogatsza o srebrną zastawę.

 W czasie brytyjskiej eskapady Jonesa doszło do trwającej godzinę wymiany ognia ze slupem HMS „Drake”. Brytyjski kapitan poległ, a slup dostał się w ręce Jonesa i został odstawiony do Brestu w Bretanii. Zdobycie HMS „Drake” było jednym z najbardziej znaczących amerykańskich zwycięstw na morzu w czasie wojny o niepodległość. 

Bitwa pod Flamborough Head

W roku 1779 John Paul Jones został kapitanem fregaty USS „Bonhomme Richard” i w sierpniu znów pożeglował w stronę Wysp Brytyjskich. Tym razem jednak miał pod swoimi rozkazami 7 okrętów. 23 września siły Jonesa napotkały duży konwój handlowy u wybrzeży Flamborough Head w Zachodniej Anglii. Floty strzegła fegata HMS „Serapis” oraz wynajęty okręt „Countess of Scarborough”.

Po godzinie 19:00 doszło do wymiany ognia pomiędzy okrętami. Dzięki zmyślnym manewrom kapitan Jones zdołał zbliżyć się i przyczepić do mającego przewagę w działach „Serapisa”, a jego strzelcy znajdujący się na olinowaniu zaczęli dziesiątkować wrogą załogę. W tym czasie jeden z amerykańskich okretów, USS „Alliance”, oddał salwę burtową w stronę „Serapisa” poważnie uszkadzając również okręt Jonesa. 

„Countess of Scarborough” ostatecznie poddał się, walczący z nim USS „Alliance” ponownie oddał salwę w stronę złączonych okrętów zadając im podobne straty. Załodze udało się udaremnić próbę abordażu ze strony Brytyjczyków, a kapitan „Serapisa” postanowił złożyć broń. Zwycięstwo Amerykanów okazało się bardzo kosztowne. USS „Bonhomme Richard” był poważnie uszkodzony. Nie pomogły trwające półtora dnia naprawy i okręt Jonesa poszedł dno. Kapitan przejął dowództwo na „Serapisie” i skierował wyprawę do Holandii.

W służbie carycy Katarzyny II

W 1780 roku John Paul Jones został uhonorowany tytułem szlacheckim przez króla Francji Ludwika XVI, który podarował mu również szpadę i odznaczył Orderem Zasługi Wojskowej. Dla sprawy amerykańskiej był bohaterem. Brytyjczycy widzieli w nim renegata i pirata. Po powrocie do Ameryki w 1781 roku Jones zajmował się przede wszystkim doradztwem i szkoleniem oficerów marynarki. Po zakończeniu wojny Kongres przyznał kapitanowi złoty medal za męstwo i szczególne zasługi.

W 1787 roku Jones wstąpił na służbę do carycy Rosji Katarzyny II. Jako kontradmirał dowodził rosyjską flotą na Morzu Czarnym w czasie wojny rosyjsko-tureckiej. Mimo wątpliwej jakości okrętów, jeszcze bardziej wątpliwej jakości marynarzy i konieczności wydawania rozkazów poprzez tłumacza, Jones zdołał pokonać liczniejszą flotę turecką przy Limanie Dniepru i Bohu. W 1788 roku został odznaczony Orderem Świętej Anny, ale z powodu konfliktów z innym dowódcą floty Karolem von Nassau-Siegien i faworytem carycy Grigorijem Potiomkinem nie odegrał już ważnej roli w wojnie.

 W 1789 roku Jones przybył do Warszawy, gdzie zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Kościuszką, który odradził mu dalszą służbę u carycy. Przyszłość Jonesa na carskim dworze i tak stanęła pod znakiem zapytania, kiedy został oskarżony o gwałt na 10-letniej Katerinie Stepanowej. Jones utrzymywał, że padł ofiarą spisku, ale caryca potraktowała sprawę bardzo poważnie. Kontradmirał stanął przed realną wizją ścięcia lub zesłania na roboty przymusowe, ale silne naciski ze strony amerykańskiej i francuskiej dyplomacji przekonały carycę do wysłania Jonesa na dwuletni urlop za granicę, czyli de facto na wygnanie.

Ojciec marynarki wojennej USA

Z Petersburga Jones udał się do Paryża, gdzie żył z pensji kontradmirała rosyjskiej floty, którą Katarzyna pozwoliła mu zachować. Caryca odrzucała jego prośby przyjęcia do aktywnej służby i wykorzystała swoje wpływy, by uniemożliwić mu wstąpienie do duńskiej czy szwedzkiej marynarki. 18 lipca 1792 roku John Paul Jones został znaleziony martwy w swoim apartamencie w Paryżu 12 dni po swoich 45 urodzinach.

Pochowany w nieoznaczonym grobie na cmentarzu Saint-Louis Jones został praktycznie zapomniany na prawie całe stulecie. Dopiero pod koniec XIX wieku, wraz ze znacznym rozwojem amerykańskiej marynarki wojennej, rozpoczęto poszukiwania jego ciała. Udało się to w 1905 roku po 6 latach poszukiwań. Ciało Jonesa zostało przewiezione do Zatoki Chesapeake na pokładzie USS „Brooklyn" w akompaniamencie salw honorowych z siedmiu pancerników. W 1913 roku szczątki spoczęły w krypcie kaplicy Akademii Marynarki Wojennej w Annapolis.

Zwycięstwa Johna Paula Jonesa w czasie wojny o niepodległość pokazały Amerykanom, że są w stanie stawić czoła Brytyjczkom na morzu i zainspirowały do utworzenia stałej marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych już po wojnie. Jones jest uważany za jednego z najwybitniejszych dowódców morskich w historii wojskowości Stanów Zjednoczonych.

Polecamy e-book: „Czerwone mundury. Armia Brytyjska w czasach wojny o niepodległość USA”

Bibliografia

• John Paul Jones, American Battlefield Trust, [dostęp: 6.06.2026].
• Cotten E. H., The John Paul Jones–Willie Jones Tradition, Charlotte, Heritage Printers 1966.
• Feld J., John Paul Jones's Locker: The Mutinous Men of the Continental Ship Ranger and the Confinement of Lieutenant Thomas Simpson, Washington, D.C., Naval History and Heritage Command, 2017.
• Garraty J. A., Sternstein J. L., Encyclopedia of American biography New York, Harper & Row, 1974.
• Morrison S. E., John Paul Jones: A Sailor's Biography, US Naval Institute Press, 1999.
• Paullin C. O., The navy of the American Revolution: its administration, its policy and its achievements, Chicago, The Burrows Brothers Co.,1906.
• Thomas E., John Paul Jones: Sailor, Hero, Father of the American Navy, Waterville, Thorndike Press, 2003.