Opublikowano
2006-05-16 20:00
Licencja
Prawa zastrzeżone

Skąd pochodzą nazwiska?

(strona 2)

Kiedyś mieli je nieliczni, a dzisiaj – wszyscy. Skąd się wzięły nazwiska?


Strony:
1 2 3 4 5

Kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski, portret anonimowego autorstwa z XVI wieku Stopniowo dziedziczne miano zaczyna się pojawiać – najpierw pośród magnaterii, potem wśród mniej zamożnej szlachty i mieszczan, następnie pomiędzy biedotą miejską, najpóźniej zaś u chłopów i Żydów. Początkowo stosowano nazwę osobową złożoną z imienia danej osoby i określenia rodziny, z której pochodziła osoba, np. Jan z Zamoyskich, Bronisława z Maciejewskich etc. Jednak i to nie wprowadziło pełnej przejrzystości, gdyż ciągle pojawiały się różne wariacje na temat nazwiska (zmieniała się pisownia, przyrostki itp.).
W poniższym artykule omówimy, od czego mogły pochodzić różne miana, które ostatecznie dały nam wszystkim nazwiska.

Jak powstawały nazwiska

Znaczenia polskich nazwisk można doszukiwać się w trzech głównych źródłach: imionach własnych, wyrazach pospolitych i nazwach geograficznych.

Nazwiska pochodzące od imion to zwykle tzw. patronimiki, czyli nazwy utworzone od imienia ojca (z gr. pater – ojciec + onyma – imię). Liczne przyrostki oznaczają potomka kogoś o imieniu zawartym w rdzeniu danego miana. Do takich należały:
-a (Przybysław – Przyba2), -e (Bartosz – Bartoszcze), -i/ -y (Jan/ Magda – Jani/ Magdy), -ek (Szymon – Szymanek), -ak (Józef – Jóźwiak), -uk (Taras –Tarasiuk), -ik (Jan – Janik), -ow/-ów (Jakub – Jakubow), -owic (Szymon – Szymonowic), -owicz (Kacper –Kasprowicz), -ski, -cki/ -dzki (Piotr – Piotrowski), -icz (Dymitr; zdrobn. Mitia – Mickiewicz).

Trzeba pamiętać, że na nazwiska wpływały nie tylko imiona chrześcijańskie, typowe dla czasów współczesnych (Jan, Adam, Józef, Piotr, Bartłomiej, Natalia, Magdalena, Szymon), ale także imiona rodzime (Bożydar, Kazimierz, Ziemowit, Mieszko, Gromosław, Wojciech). Nazwiska tego typu pochodzą zwykle od imion męskich.

Warto zauważyć, że przy pomocy końcówek zdrabniano, spieszczano lub – przeciwnie – zgrubiano imiona. Nazwy dla istot małych, młodych tworzyć można było przy pomocy morfemów: –ł– (Wojciech – Wojtyła; Tomasz – Tomala), –ś– (Urban – Urbaś), –ęt– (Wierzba – Wierzbięta) –u– (Aleksy – Aleksiu). Z kolei literka „g” „zwiększała” osobnika (Maciąg to duży Maciej).

Cechy człowieka a jego nazwisko

Lech Wałęsa, wrzesień 1980 Drugą rodziną nazwisk, bodajże największą, są miana pochodzące od wyrazów pospolitych, czyli tzw. nazwiska odapelatywne. Przyjmowały one czasem formy równe poszczególnym słowom (Bóbr, Kwiat, Zimny), częściej jednak do zwykłych wyrazów dodawano przyrostki, takie jak do imion własnych (Boberek, Kwiatkowski, Zimnica).

Źródłem tych nazwisk były między innymi:

  • cechy psychiczne: Łaska, Kwaśniewski, Nicponi, Chętki, Pogoda, Raptusiewicz, Milczek, Moczygębka;
  • cechy fizyczne: Baryła, Babski, Brodka, Pielech, Rydzyk (jako rudy), Żebrowski, Zielonka, Marszczydupka, Pierdziwołek (autentyczne nazwiska z okolic Łodzi XIX wieku);
  • nazwy zwierząt, roślin, napojów, pokarmów: Kotowska, Plichta, Sikorski, Szperka, Kwiatkowski, Piwko, Kiełbasa, Wiśniewski, Czereśniak, Wydra, Borowski;
  • zawody: Kowalski, Bednarz, Kwasiglina, Młynarski, Kucharski, Tokarzewski, Cieślak, Kurzymączka (dawniej dowcipnie o młynarzu), Knap (dawniej o tkaczu, sukienniku), Straszybucik (dawniej dowcipnie o szewcu), Smarzygnatek (dawniej ironicznie o kucharzu);
  • stosunek do wiary i religii: Nawrot, Krzyżanowski, Bogusławski, Wiernicki (nazwiska te często oznaczały osoby po konwersji);
  • stosunek do miejscowości: Nowak, Wędrowicz, Przybyszewski, Przybyła, Swój, Rodak, Podróżny;
  • herby: Korab, Nałęcz, Korwin, Janina, Ciołek, Prus, Zagłoba (chociaż Zagłoba Sienkiewiczowski mówił o sobie, że jest herbu Wczele), Rawicz, Sulima, Leliwa, Boreyko, Brandys;
  • nazwy etniczne i narodowości: Cygan, Węgrzyn, Żydek, Czech, Rusin, Niemiec, Sakson, Słowacki;
  • topografia: Boruta (od boru), Bugaj (od Bugu), Leśniewski (od lasu);
  • różne inne wyrazy: zarówno rzeczowniki (Flinta, Bubel), przymiotniki (Biały), liczebniki (Piątas, Pierwszy), jak i czasowniki (Czekała, Ojszczała [autentyczne nazwisko z Łodzi, pochodzi od nazwiska pana Ojszczy]), Gruchała, Pierzchała, Polej, Wałęsa).

Polecamy e-book Antoniego Olbrychskiego – „Pojedynki, biesiady, modlitwy. Świat średniowiecznych rycerzy”:

Autor: Antoni Olbrychski
Tytuł: „Pojedynki, biesiady, modlitwy. Świat średniowiecznych rycerzy”

ISBN: 978-83-65156-07-5

Wydawca: Michał Świgoń PROMOHISTORIA (Histmag.org)

Stron: 71

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

Przypisy:

2 Jako przykłady staramy się podawać nazwiska znane czytelnikowi – bądź ze świata kultury, polityki, bądź z literatury

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2 3 4 5
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Uwaga, wyświetliliśmy tylko ostatnio opublikowane komentarze. Zobacz wszystkie komentarze!

Gość: Iwona Pysno |

Skad pochodzi nazwisko Pysno?



Odpowiedz

Gość: Sadowska |

Geneza nazwiska fendler



Odpowiedz

Gość: Anonim |

Chciałabym wiedzieć od czego pochodzi nazwsiko Majdra



Odpowiedz

Gość: Anna |

Z kąd pochodzi nazwisko Jop?



Odpowiedz

Gość: ŁukaszM |

@ Gość: Anna
Z kątowni.



Odpowiedz

Gość: Piotr |

Cześć,Z jakiego kraju pochodzi nazwisko Ścibor ?



Odpowiedz
Natalia Zawadzka

Autorka nie podała informacji na swój temat.

Bartosz Rodak

Autor nie podał informacji na swój temat.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org