Opublikowano
2006-05-16 20:00
Licencja
Prawa zastrzeżone

Skąd pochodzą nazwiska?

(strona 4)

Kiedyś mieli je nieliczni, a dzisiaj – wszyscy. Skąd się wzięły nazwiska?


Strony:
1 2 3 4 5

Najczęściej jednak spotykamy nazwiska pochodzące z języka niemieckiego (część z nich jest pochodzenia żydowskiego, o czym niżej), takie jak: Hoffman, Ungier, Miller, Krauze, Hausner, Huebner, Franke, Kirszensztajn (Irena Szewińska), Fogiel (Mieczysław Fogg), Lelewel (od Loelhoeffel de Loewensprung).

Różne sposoby na nazwisko

Nie wszystkie nazwiska powstały w sposób czytelny i schematyczny. Do XIX wieku, a nawet w początkach XX wieku zdarzało się, że ktoś przekręcił, źle napisał jakieś miano – zdarzało się tak, gdyż ręcznie pisane dokumenty często przypominały dzisiejsze recepty ;-) (np. Turgał został przechrzczony na Furgała, a Urbach na Urbana). Czasem też wada wymowy danej osoby powodowała, że urzędnik odnotowujący nazwisko w aktach zmieniał je. Zdarzały się też nieporozumienia wynikające z samej formy, którą należało zapisać (znana jest anegdotka o Tomaszu Piszpanie, który w urzędzie musiał się przekomarzać z urzędnikiem, który nie potrafił zrozumieć, że Piszpan to nazwisko, a nie mało uprzejma prośba o pisanie czegoś). Zdarzało się niekiedy, że ktoś sam zmieniał sobie nazwisko, tak na przykład było w przypadku Władysława Stanisława Reymonta, którego nazwisko początkowo brzmiało Rejment. Jego daleki przodek często wykrzykiwał „a niech was rejment diabłów porwie” (rejment to dawniej regiment) – z powiedzenia tego utworzono przezwisko, w którym przyszły noblista zmienił dwie litery.

Nowe nazwiska powstawały też w XVIII i XIX wieku w zaborach pruskim i austriackim, gdyż obowiązywał tam przymus posiadania przez Żydów nazwisk niemieckojęzycznych (wcześniej używali oni jedynie patronimików). Za wysoką opłatą starostowie przydzielali nazwiska pochodzące od szlachetnych metali i kamieni (Goldman, Silberman). Nazwiska odzwierzęce (Hundman, Vogel, Gansman, Ratteman) były bezpłatne. Liczne nazwiska żydowskie, podobnie jak polskie, związane są z miejscem zamieszkania (Warschauer, Drohobycki) lub zawodem (Handelsman, Bauerman, Weidman). Niemieccy urzędnicy wykazywali się nieraz nieco złośliwym talentem słowotwórczym. Ich dzieła to: Ochsenschwanz (Wołowyogon), Temperaturwechsel (Zmianatemperatury), Kanalgeruch (Kanałowyzapach), Wanzenknicker (Pluskwianasknera), Zingmirwas (Zaśpiewajmicoś).
W zaborze pruskim nie tylko rozdawano nazwiska Żydom, ale także zniemczano nazwiska polskie. Nieraz tłumaczono je wprost: Wysocki – Hochman, Górski – Berg.

Po II wojnie światowej miał miejsce proces odwrotny. Spolszczano nazwiska Ślązaków, Kaszubów, Mazurów i innych (Schmidt – Szmitkowski; Freilich – Dobroń; Scholtyschik – Szołtysik, Stamm – Sztam).

Nietypowo

Geneza nazwiska może być niekiedy jeszcze ciekawsza. Na przykład nazwisko Czetwertyński, należące do współczesnej rodziny, związane jest z XIV-wieczną historią. Wówczas jeden z założycieli familii, książę Aleksander, odziedziczył 1/4 ziemi na Polesiu Wołyńskim i nazwał tę część Czetwertnią, skąd wzięło się nazwisko całego rodu.

Generał Tadeusz Komorowski ps. „Bór”, dowódca Armii Krajowej. Jednym z ciekawszych przykładów nietypowej genezy nazwisk są miana dzieci z nieprawego łoża. Nielegalny syn często nazywany był Małeckim (chociaż było to też normalne nazwisko rodu z Malczu). Czasem, aby pokazać nieprawość dziecka, odrzucano pierwszą część nazwiska ojca. Tak np. syn Zebrzydowskiego stawał się Idowskim. Nazwiska bękartów księży pochodziły zwykle z języka łacińskiego (Oremus [módlmy się]; Pronobis – [za nas]; Pernikoza – [zgubna]).

W wyniku dwóch wojen światowych powstały nazwiska dwuczłonowe, gdzie jeden człon był z dawien dawna dziedziczny, a drugi to żołnierski pseudonim, który na stałe przylgnął do pierwotnego nazwiska. Do najsłynniejszych należą nazwiska piłsudczyków: Ludwika Kmicica-Skrzyńskiego (ps. Kmicic), Mieczysława Boruty-Spiechowicza (ps. Boruta) i innych. Sejm II Rzeczpospolitej przyjął ich podania o uznanie pseudonimów za element nazwiska. Nierozerwalne złączone z nazwiskami są też pseudonimy żołnierzy II wojny światowej: Tadeusza Bora-Komorowskiego (ps. Bór), Stefana Grota-Roweckiego (ps. Grot), Zdzisława Antoniego Jana Nowaka-Jeziorańskiego (ps. Jan Nowak), Michała Roli-Żymierskiego (właśc. Łyżwiński). Ewenementem jest tutaj historia Edwarda Rydza, pseudonim Śmigły, który najpierw, podobnie jak inni piłsudczycy, dodał Śmigły jako element nazwiska, a potem, po paru latach, zamienił kolejność członów nazwiska (z Edwarda Rydza zrobił się Edward Rydz-Śmigły, a później Edward Śmigły-Rydz).

Dzisiaj też można zmienić

Także dzisiaj nazwiska ulegają przemianom. Zgodnie z ustawą z 15 listopada 1956 r. (wielokrotnie zmienianą), każdy może zmienić swoje nazwisko, jeżeli zachodzą szczególne względy. „W szczególności, gdy wnioskodawca:
1) nosi nazwisko:
a) ośmieszające albo nielicujące z godnością człowieka,
b) o brzmieniu niepolskim,
c) posiadające formę imienia,
2) pragnie zmienić swoje nazwisko na nazwisko, którego używa, lub powraca do nazwiska, które zostało zmienione.”
Można przyjąć w zasadzie każde nazwisko, z wyjątkiem tych, które nosiły wybitne postaci historyczne, sławni artyści, politycy, naukowcy czy wojskowi (nie można więc przyjąć nazwiska Kościuszko, Sienkiewicz, Kwaśniewski [!], Skłodowski lub Piłsudski). Trzeba też pamiętać, że po zmianie nazwisko może składać się z co najwyżej z dwóch członów. Taka zmiana obejmuje też dzieci osoby, która zmienia miano (o ile nie są one pełnoletnie). Gdy nazwisko zmienia tylko jedno z rodziców, aby zmienić nazwisko dziecka, potrzebna jest zgoda drugiego.

Najczęściej zmiana nazwiska związana jest jednak ze zmianą stanu cywilnego. Tę kwestię reguluje z kolei kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przed zawarciem małżeństwa nupturienci składają oświadczenie dotyczące nazwiska, jakie chcą nosić po ślubie. Jest kilka możliwości: pozostaną oni przy swoich nazwiskach (Natalia Zawadzka, Bartosz Rodak), jedno przyjmie nazwisko drugiego (Natalia i Bartosz Rodakowie albo Natalia i Bartosz Zawadzcy – ale nie mogą wymienić się, np. w taki sposób: Natalia Rodak i Bartosz Zawadzki), mogą też – oboje lub jedno z nich – do swojego nazwiska rodowego dodać miano małżonka (Natalia Zawadzka-Rodak i Bartosz Rodak).

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book: Paweł Rzewuski – „Wielcy zapomniani dwudziestolecia”

Autor: Paweł Rzewuski
Tytuł: „Wielcy zapomniani dwudziestolecia cz.1”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-0-8

Stron: 58

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

3,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2 3 4 5
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Uwaga, wyświetliliśmy tylko ostatnio opublikowane komentarze. Zobacz wszystkie komentarze!

Gość: Iwona Pysno |

Skad pochodzi nazwisko Pysno?



Odpowiedz

Gość: Sadowska |

Geneza nazwiska fendler



Odpowiedz

Gość: Anonim |

Chciałabym wiedzieć od czego pochodzi nazwsiko Majdra



Odpowiedz

Gość: Anna |

Z kąd pochodzi nazwisko Jop?



Odpowiedz

Gość: ŁukaszM |

@ Gość: Anna
Z kątowni.



Odpowiedz

Gość: Piotr |

Cześć,Z jakiego kraju pochodzi nazwisko Ścibor ?



Odpowiedz
Natalia Zawadzka

Autorka nie podała informacji na swój temat.

Bartosz Rodak

Autor nie podał informacji na swój temat.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org