Opublikowano
2006-08-30 22:00
Licencja
Prawa zastrzeżone

Słowa jak w lustrze

„Kobyła ma mały bok” - to zdanie jest znane stosunkowo wielu Polakom, choć nie wiadomo, skąd i po co się ta kobyła wzięła. Nieco gorzej ze znajomością trudnego słowa „palindrom”.


Strony:
1 2 3

prof. dr hab. inż. Tadeusz Wacław Morawski – wykładowca Politechnik i Warszawskiej na Wydziale Elek troniki i Technik Informacyjnych. Autor uznanych publikacji i podręczników z dziedziny elektroniki. Interesuje się muzyką klasyczną i jazzową. Uprawia turystykę, fotografowanie i filmowanie. Jego największym hobby są jednak palindromy, które namiętnie układa. W 2005 r. wydał książkę z palindromam i pt. „Gór ech chce róg”, a w rok u 2006 kolejną książkę „Zagwiżdż i w gaz”. Prowadzi stronę internetową http://www.palindromy.pl. Palindromy, często zwane też zdaniami lustrzanymi, są to słowa, zdania, sentencje, wiersze lub inne utwory , które czytane wprost i wspak są takie same (mają symetryczny układ liter). Nazwa „palindrom” pochodzi z greckiego ‘palin’ - wracać - i ‘dromos’ - droga. Nazwa ta przyjęła się w wielu językach. Po angielsku, francusku, niemiecku - „palinrome”, po hiszpańsku, portugalsku, włosku - „palindromo”, palindrom to także nazwa rosyjska. Wyjątkiem jest tu łacina - „versus recurrentes”.

Palindromy mają długą historię. Anglicy twierdzą, że pierwsze słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:

Madam, I`m Adam (pani, jestem Adam).

Niektórzy mówią, że Adam był bardziej rozmowny i rzekł:

Madam in Eden, I`m Adam (pani w Edenie, jestem Adam).

Mówiąc bardziej poważnie, pierwsze palindromy były pisane w III w. p.n.e. przez Sotadesa z Maronei (stąd określenie „sotada” zamiast „palindrom”, nazwa ta jednak się nie przyjęła). Wiele informacji historycznych można znaleźć w Wikipedii pod hasłem „Palindrom”. Starożytni Grecy na nagrobkach umieszczali często palindrom: Nipson anomemata me monan opsin (zmyj grzechy, nie tylko twarz), a w starożytnym Rzymie znany był palindrom: In girum imus nocte et consumimur igni (wchodzimy w krąg po ciemku i trawi nas ogień). Z wyrazów stanowiących anagramy (plus jeden palindrom) składa się zagadkowy, będący jako całość palindromem, kwadrat magiczny, nad którym od kilku stuleci głowią się filologowie, mistycy oraz matematycy:

S A T O R
A R E P O
T E N E T
O P E R A
R O T A S

Do palindromów przywiązywano wielką wagę. Świadczy o tym choćby inskrypcja na grobie twórcy Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa:

A man a plan a Canal Panama (człowiek, który zaprojektowal Kanał Panamski).

To zdanie niezbyt udane gramatycznie, ale palindromiczne. W języku angielskim występuje trudność z palindromicznym przechodzeniem wspak przez „the”, zwykle więc w palindromach używa się „a”. Palindromy to tylko słowna igraszka, bywa jednak, że są one użyte w konkretnym celu. Na przykład w celach politycznych użyto palindromu No x in Nixon ( nie ma niewiadomej „x” Nixon, ale może była to sugestia - nie stawiaj „x” Nixonowi?)

Utworami pokrewnymi do palindromów są „raki”, czyli wiersze, w których każdą linijkę można czytać „po kawałku” wspak, uzyskując na ogół odwrotne znaczenie. Mistrzami polskich „raków” byli Jan Kochanowski oraz Andrzej Morsztyn. Dla pokazania samej zasady „raków” przytoczę wybrane dwie linijki wiersza tego ostatniego autora:

Cnota Cię rządzi, nie pragniesz pieniędzy
Złota dosyć masz, nie boisz się nędzy

Odpowiednio czytając wspak, otrzyma się:

Pieniędzy pragniesz, nie rządzi Cię cnota
Nędzy się boisz, nie masz dosyć złota

Prócz palindromów, gdzie wspak czyta się litera po literze, istnieją też palindromy sylabowe i inne, rzadziej spotykane zabawy lingwistyczne. Palindromy są też przedmiotem studiów w matematyce, biologii (genetyka), jednak ograniczę się do zdefiniowanych na początku palindromów pisanych dla rozrywki i doznań estetycznych.

Palindromy są bardzo rozpowszechnione, każdy naród ma swoje. Są one prawie niemożliwe do translacji, po przetłumaczeniu musiałyby bowiem mieć sens i klimat oryginału, a ponadto formę palindromu. Dlatego przyjęto zasadę - pisownia pozostaje oryginalna, a przekładany jest tylko sens. Zaznaczę, że istnieją też palindromy w językach posługujących się pismem obrazkowym (chiński, perski), ale nie będę ich przytaczać. Przykłady palindromów - podano kolejno: język, palindrom, tłumaczenie:

  • Kataloński:
    Catala`, a l`atac — Atakuj, Katalończyku
  • Duński:
    Skal Eva have laks — Czy Ewa lubi łososia?
  • Angielski:
    Do gees see God? — Czy gęsi widzą Boga?
    Race fast, safe car — Szybkie wyścigi, bezpieczny samochód
    Was it a cat I saw? — Czy to był kot, co widziałem?
    Able was I ere I saw Elba — Palindrom przypisywany Napoleonowi, wypowiedzieć miał go na widok rzeki Elby
  • Esperanto:
    No mateno, bone tamen — Nie ranek, ale jednak dobrze
  • Fiński:
    Ana, kanna kana — Anna, przynieś kurczaka
  • Szwedzki:
    No talar bra latin — Mówisz dobrze po łacinie
  • Norweski:
    Anne var i Ravenna — Anna była w Rawennie
  • Francuski:
    Bon sport, trop snob — Dobry sport i dla snobów
  • Niemiecki:
    Ein Esel lese nie — Osioł nie powinien czytać
  • Włoski:
    Autore ero tua — Autorze, byłam Twoja
  • Łaciński:
    Sum summus mus — Jestem najmniejszą myszą
    Si nummi immunis — Jeżeli masz pieniądze, będziesz wolny (napis na drzwiach kancelarii adwokackiej)
  • Hiszpański:
    O rey, o joyero — Albo król, albo jubiler
  • Portugalski:
    Ato idiota — Głupie zachowanie
  • Rosyjski:
    A roza upała na łapu Azora — Róża upadła na łapę Azora
    Ołimp - miło — Olimp - to miło
    A ritm - um TIR-a — Rytm to rozum TIR-a
    A w Tibete bitwa — A w Tybecie bitwa
  • Chorwacki:
    Ana voli Milovana — Anna kocha Milovana
    Idu ludi — Idą ludzie
  • Czeski:
    Java horko ma, mokro Havaj — Na Jawie gorąco, na Hawajach mokro
    Drape gepard? — Drapie gepard?
    Motyla ma maly Tom — Motyla ma mały Tom

Warto zauważyć, że palindromy zawierające słowa używane w wielu językach (np. idiota) brzmią swojsko, ale portugalskie ‘Ato idiota’ to jednak nie to samo, co polskie ‘A to idiota’. Niewiele polskich palindromów zachowało się z dawnych czasów. Można tu wymienić mniej znany palindrom ks. Waśniowskiego „Co w onei? ow pokoy y okop, woien owoc” oraz wymieniony na początku najbardziej znany przez Polaków palindrom „Kobyła ma mały bok”. Brak materiałów powoduje, że muszę ograniczyć się do tych, które powstały w XX wieku.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book: Paweł Rzewuski – „Wielcy zapomniani dwudziestolecia”

Autor: Paweł Rzewuski
Tytuł: „Wielcy zapomniani dwudziestolecia cz.1”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-0-8

Stron: 58

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

3,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Tomasz Zawadzki |

Ja wymyśliłem coś takiego jak lustro. Wiersz można czytać również od końca, w tym samym kontekście treści. Wyrażenia przyimkowe jednak nie możemy rozdzielać (czytając od tyłu musimy czytać np: \"w odmęt\", a nie \"odmęt w\"). Wiersz mocno naszpicowany symboliką przez którą niestety ciężko się przedrzeć oraz mitologią. Ale wszystko zrobione z rozmysłem i premedytacją, aby osiągnąć pewien efekt Ars Poetica NOCNE KONSTELACJE POETY Odpływam znów patrząc w nieboskłon. Za Charona Delfin na dziobie. Łabędź-Zeus pożegnał północny, południowy przywita mnie Orzeł. Lutnię prota na Żaglu rozwijam, do Erato o moce się modlę. W dłoni mieć będę Herkulesa siłę, gdy za Wężem podążę w odmęt.



Odpowiedz
Tadeusz Morawski

Profesor doktor habilitowany inżynier – wykładowca Politechniki Warszawskiej na Wydziale Elektroniki i Technik Informacyjnych. Autor uznanych publikacji i podręczników z dziedziny elektroniki. Interesuje się muzyką klasyczną i jazzową. Uprawia turystykę, fotografowanie i filmowanie. Jego największym hobby są jednak palindromy, które namiętnie układa. W 2005 r. wydał książkę z palindromami pt. „Gór ech chce róg”, a w rok u 2006 kolejną książkę „Zagwiżdż i w gaz”.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org