Opublikowano
2018-12-06 14:24
Licencja
Wolna licencja

Święty Mikołaj biskup w tradycji wschodniej

Wśród wielu wyobrażeń świętych czczonych na wschodniej Słowiańszczyznie ikony świętego Mikołaja zajmują szczególne miejsce. Niektórzy zachodni podróżnicy widząc jego ogromny kult utrzymywali wręcz, że na Rusi święty Mikołaj jest czczony tak, jak gdyby był co najmniej trzecią osobą Trójcy Świętej.


Strony:
1 2

Święty Mikołaj: prawdziwa historia

Ikona św. Mikołaja z Soboru Smoleńskiego Klasztoru Nowodziewiczego w Moskwie, XII w. (domena publiczna). Kojarzący się nam obecnie najczęściej ze świętami Bożego Narodzenia Mikołaj z Miry Licyjskiej, znany także jako Mikołaj z Bari, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych świętych, czczonych zarówno przez katolików, jak i prawosławnych. O samym Mikołaju wiadomo jednak niewiele. Według legend hagiograficznych święty żył na przełomie III i IV wieku i był biskupem miasta Mira w Licji w Azji Mniejszej i wsławił się cnotliwym życiem, pomocą najuboższym i licznymi cudami. Żadne dokumenty kościelne z epoki nie wspominają jednakże o takiej postaci. Jeżeli Mikołaj byłby rzeczywiście biskupem Miry Licyjskiej, z racji pełnionej funkcji powinien był uczestniczyć w soborach kościelnych, m.in. w soborze nicejskim z 325 roku, żadne akta synodalne nie wymieniają go zaś wśród uczestników.

Najstarsze wzmianki o św. Mikołaju pochodzą z VI wieku, czyli zostały sporządzone ponad 200 lat po śmierci domniemanego świętego. W tych właśnie tekstach pojawiają się pierwsze legendy o cudach z nim związanych. Biskup Miry Licyjskiej miał m.in. uratować trzech żołnierzy rzymskich, niesłusznie skazanych przez cesarza Konstantyna Wielkiego na karę śmierci za udział w buncie. Święty miał objawić się Konstantynowi we śnie i poprosić go o oszczędzenie skazańców. Oprócz tego biskup miał uratować tonących marynarzy przez cudowne pojawienie się na ich statku podczas sztormu, a także dać pieniądze na posag trzem biednym pannom, które ojciec chciał sprzedać do domu publicznego.

Rosyjski semiotyk i kulturoznawca Borys Uspieński w swojej książce pt. Kult św. Mikołaja na Rusi stoi na stanowisku, że w wypadku tego świętego doszło do kontaminacji, czyli połączenia legend i przekazów o kilku różnych biskupach Miry Licyjskiej oraz stworzenia na ich podstawie jednej spójnej legendy hagiograficznej, przypisanej konkretnej postaci.

Pośmiertne wojaże

Relikwie św. Mikołaja dużo podróżowały. Domniemane ciało świętego zostało przeniesione w 1087 roku z Miry do Bari w południowej Italii, co zostało dość szczegółowo opisane w Translatio Sancti Nicolai Confessoris („Translacji świętego Mikołaja wyznawcy”) pióra Nikefora z Bari. Według niego, przebywający w Antiochii kupcy z Bari dowiedzieli się, że ich konkurenci Wenecjanie planują wywieźć ciało świętego Mikołaja z Miry, aby uchronić je przed sprofanowaniem przez nadciągające do miasta wojska tureckie. Kupcy z Bari postanowili uprzedzić Wenecjan i całą flotą popłynęli do Miry. W bazylice św. Mikołaja przekonali strażników do przekazania im relikwii, choć inne źródła mówią o tym, że je po prostu ukradli. Po kolejnych cudownych wydarzeniach flota dopłynęła do Bari, gdzie 9 maja ciało zniesiono Mikołaja na ląd.

Relikwie pierwotnie złożono w kościele św. Benedykta, ale wkrótce wybudowano wspaniałą bazylikę. Nowa świątynia zasłynęła z cudów, które, jak wierzono, dokonywały się w niej za przyczyną świętego Mikołaja. Relikwie świętego w dalszym ciągu często podróżują, w 2017 roku odwiedziły Rosję.

Bazylika św. Mikołaja w Bari (fot. Sailko, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported).

Pierwsze wizerunki

W Bizancjum kult świętego Mikołaja rozpowszechnia się w VII–VIII wieku – najstarsze źródła o jego życiu to dzieła Andrzeja z Krety (VIII wiek), patriarchy Konstantynopola Metodego (IX wiek) oraz Szymona Metafrasty (X wiek). Ten ostatni w swoim dziele dał najwięcej materiału dla rozwoju ikonografii świętego, gdyż napisał m. in.:

Dochodzące do nas starożytne legendy pokazują Mikołaja jako starca o anielskim obliczu, przepełnionym świętością i łaską Bożą, dodając jeszcze, co następuje: kto go nie spotkał, ledwie spojrzawszy na świętego, doskonalił się i stawał się lepszy, i każdy, czyja dusza była obciążona jakimś cierpieniem, przy pierwszym spojrzeniu na niego otrzymywał pocieszenie. Od niego promieniował jakowyś blask, a oblicze jego świeciło jaśniej, niż oblicze Mojżesza.

Bizantyjska ikonografia świętego kształtuje się najprawdopodobniej w X–XI wieku. Z tego właśnie okresu pochodzi znana mozaika z przedstawieniem biskupa z Hagia Sophia w Konstantynopolu, chociaż za najstarsze przedstawienie Mikołaja jest uważany fresk z Santa Maria Antiqua w Rzymie, datowany na VIII wiek. Mikołaj jest tu przedstawiany jako starzec o pooranym zmarszczkami obliczu, z przenikliwym spojrzeniem mądrych, brązowych oczu. Jego wiek i godność wyraża łysina na głowie i siwa, zaokrąglona broda. W przedstawieniach świętego Mikołaja podkreślana jest jego sakra biskupia – święty jest odziany w szatę biskupią i na ramionach ma szal w krzyże, zwany z greckiego omoforem lub omoforionem. W jednej jego dłoni znajduje się księga Ewangelii, drugą wykonuje gest błogosławieństwa. Istnieją ikony, na których Mikołaj przedstawiany jest całopostaciowo, w popiersiu, oraz takie, na których widzimy jedynie głowę świętego.

Maria z Dzieciątkiem, św. Mikołaj (po lewej) oraz św. Grzegorz (domena publiczna).

Święty Mikołaj na Rusi

Na Ruś (co wydaje się niejako oczywiste) kult świętego Mikołaja z Miry Licyjskiej (zwanego tu Mikołajem Mirolikijskim) przychodzi po chrzcie, który miał miejsce w 988 roku i zaskakująco szybko zdobywa dużą popularność. Święto ku czci przeniesienia relikwii świętego, obchodzone 9 maja, zostało ustanowione na Rusi już dziesięć lat po translacji, czyli w 1097 roku, najprawdopodobniej przez świętego biskupa Jefremiasza. Wspomniany już Borys Uspieński łączy szczególną popularność św. Mikołaja z tym, że w świadomości nowoochrzczonego ludu ruskiego połączył się on płynnie z postacią pogańskiego boga Wołosa, przejmując niejako jego cechy. Mogło by to wyjaśniać ogromną popularność świętego w X–XI wieku, w tym bowiem okresie pojawia się także specjalne nabożeństwo ku czci Mikołaja i pierwsze żywoty świętego w języku starocerkiewnosłowiańskim. Pierwsze ikony Mikołaja pojawiają się na Rusi jeszcze przed przeniesieniem jego relikwii z Miry Licyjskiej do Bari – najstarsze ruskie przedstawienie św. Mikołaja pochodzi z Soboru Sofijskiego w Kijowie i jest datowane na połowę XI wieku.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Marcina Sałańskiego „Wyprawy krzyżowe. Zderzenie dwóch światów”:

Autor: Marcin Sałański
Tytuł: „Wyprawy krzyżowe. Zderzenie dwóch światów”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-5-3

Stron: 76

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Dorota Walczak

Doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, absolwentka historii, historii sztuki i filologii rosyjskiej. Jej zainteresowania naukowe obejmują przede wszystkim malarstwo ikonowe oraz historię myśli filozoficznej, religijnej i estetycznej w Rosji. Poza tym interesuje się literaturą i turystyką.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org