Opublikowano
2012-05-02 01:49
Licencja
Wolna licencja

Wanda Wolska-Conus (21 listopada 1919–25 kwietnia 2012) – nestor polskich bizantynologów

25 kwietnia 2012 roku, po długiej chorobie, zmarła w Paryżu Wanda Wolska-Conus – nestorka bizantynologii nie tylko polskiej, lecz także francuskiej.


Cechą szczególną polskiej bizantynologii jest to, że wielu współtwórców jej dorobku tylko krótko i częściowo związanych było z naszym krajem – do tej grupy należą np. Ihor Ševčenko (1922–2009), Vojeslav Molè (1886–1973) czy też Grzegorz Peradze (1899–1942). Inni – jak np. Oskar Halecki (1891–1973) lub Adam Turyn (1900–1981) – pisali często na emigracji. Podobnie było w przypadku zapomnianej, niestety, w kraju Wandy Wolskiej-Conus.

Wanda Wolska urodziła się 21 listopada 1919 roku nieopodal Berdyczowa na Podolu1 jako córka zarządcy majątku Chreptowiczów (jego rodzina wywodziła się spod Łęczycy, natomiast matka pochodziła z Łotwy). Do roku 1924 mieszkała w Kijowie, a następnie wyjechała wraz z rodzicami do powiatu łęczyckiego.

Szkołę powszechną ukończyła w Poddębicach, a następnie kontynuowała naukę w Gimnazjum Skrzypkowskiej w Łodzi. Po jego ukończeniu w 1937 roku rozpoczęła studia z zakresu filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem m.in. profesora Kazimierza Kumanieckiego. W okresie II wojny światowej przebywała przejściowo w Białostockiem, gdzie mieszkali jej rodzice, a następnie przeniosła się do Warszawy. Tam, u Urszulanek na Powiślu albo u Nazaretanek na Czerniakowie, kontynuowała naukę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie zaangażowała się w konspirację w ramach Armii Krajowej, była sanitariuszką i łączniczką w powstaniu warszawskim. Po klęsce powstania znalazła się jak w obozie przejściowym w Pruszkowie, następnie przebywała w obozie jenieckim w Faringbosten. Kolejnym etapem był Bergen-Belsen (nie obóz koncentracyjny, lecz położony tuż przy nim obóz jeniecki), skąd przewieziono ją do Niederlangen2, gdzie została wyzwolona przez 1 Dywizję Pancerną gen. Stanisława Maczka.

Z obozu Wanda Wolska udała się do Francji, gdzie pracowała jakiś czas, wygłaszając prelekcje w polskich skupiskach ludności. Zamieszkała w Paryżu, w domu swoich krewnych, Jana i Eugenii Żarnowskich – historyków sztuki, pracowników Biblioteki Polskiej3. To oni namówili przyszłą badaczkę do pozostania we Francji (jej brat Jerzy, który pozostał w kraju, był więziony do roku 1956; zmarł bezpotomnie w latach 90. w Białymstoku). Także z inicjatywy wujostwa rozpoczęła studia na Sorbonie (co ciekawe, nie znając francuskiego), przyjęła też francuskie obywatelstwo. Po raz pierwszy przyjechała znowu do Polski w roku 1956 roku.

Na Sorbonie ukończyła przerwane przez wojnę studia z zakresu filologii klasycznej. Związała się z prestiżowym seminarium bizantynistycznym mediewisty Paula Lemerle’a, a swoje studia uzupełniała w Collège de France. Jej doktorat, obroniony w 1958 roku, opublikowano w roku 19624.

Przez większość kariery naukowej pracowała w Centre Nationale de la Recherche Scientifique. Była bardzo aktywna naukowo. Najważniejsze prace poświęciła: Kosmasowi Indikopleustesowi, szkole prawniczej w Konstantynopolu (Michał Psellos, Jan Ksyfilinos z Trapezuntu) i Stefanowi z Aleksandrii. Długo współpracowała z prestiżowym periodykiem „Revue des Etudes Byzantines”. Pod koniec życia zainteresowała się medycyną bizantyńską i jej poświęciła ostatnie artykuły. Jej uwagę przyciągnęły m.in. traktaty medyczne ucznia Stefana z Aten: Komentarz do „Prognostyku” Hipokratesa, Komentarz do terapeutyki Galena, „O działaniu leków”.

Jej największym osiągnięciem jest praca o Kosmasie Indikopleustesie, najsłynniejszym bizantyńskim podróżniku (żyjącym w VI w.). Miejsce w światowej historiografii zapewniło jej wydanie wraz z komentarzem i przekładem jego pracy „Chrześcijańska topografia wszechświata” (do czasu Marco Polo było to najważniejsze średniowieczne dzieło geograficzne)5. Kosmas odbył jako kupiec wiele podróży, m.in. na Cejlon, do Arabii i Afryki Wschodniej. Choć nie był nigdy w Indiach, od ich nazwy wziął się jego przydomek.W dziele napisanym w latach 547–549 w Aleksandrii przeciwstawił Ptolemejskiemu systemowi heliocentrycznemu taki system geocentryczny, który pozostawał w zgodzie z wiadomościami fizyczno-astronomicznymi zawartymi w Biblii. Edycja tego źródła wraz z bogatym komentarzem i przekładem na francuski pozostaje do dziś pozycją klasyczną. Została ona wydana w trzech tomach w ramach prestiżowej serii „Sources Chrétiennes”.

Wanda Wolska była drugą żona Borysa Conusa – starszego o 20 lat wdowca, Francuza urodzonego w Rosji. Nie mieli dzieci. Po rodzinie Żarnowskich odziedziczyła kolekcję około 200 rysunków i rycin związanych z włoską szkołą Rafaela, którą podarowała w latach 90. Zamkowi Królewskiemu w Warszawie wraz z biblioteką wujostwa oraz szklanymi fotografiami dotyczącymi historii sztuki. Stanowiło to zaczątek Funduszu Wandy Wolskiej-Conus, w sprawie którego porozumiała się z profesorem Andrzejem Rottermundem, a który służył finansowemu wspieraniu biblioteki Zamku. Badaczka uczyniła także legat na rzecz Zamku Królewskiego.

Przez lata emigracji Wanda Wolska-Conus utrzymywała ścisłe kontakty z Biblioteką Polską w Paryżu oraz z Wydawnictwem „Sources Chretiennes” w Lyonie i była stałym dobroczyńcą tych instytucji. Wspomagała przez długie lata polskie środowisko bizantynistyczne w kwerendach naukowych. Jej dom był zawsze otwarty dla naukowców przebywających do Francji na stypendia i poszukiwania archiwlne. W roku 2002 otrzymała Nagrodę Ministra Kultury Waldemara Dąbrowskiego „Mecenas Kultury” w kategorii Donator – za przekazanie wielu darów Zamkowi Królewskiemu w Warszawie.

Zobacz też:

Przypisy

1 Alina Wanda Wolska „Klaudia” [Wywiad przeprowadzony w Paryżu 1 kwietnia 2006 roku przez Małgorzatę Bramę], [w:] Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, [dostęp 26 kwietnia 2012], <http://www.old.1944.pl/index.php?a=site_archiwum&STEP=03&id=707&page=3>, s. 3. W pracy Dziewczęta ze stalagu VI C Oberlangen (oprac. i wybór tekstów F. Bańkowska i K. Kabzińska, Warszawa 1998, s. 364) jako miejsce urodzenia podano Kijów, a jako datę 22 listopada 1919 roku.

2 Nr jeniecki 141542. Dziewczęta ze stalagu VI C Oberlangen..., s. 364.

3 Swoją pierwszą książkę dedykowała: A la mémoire de Jan Żarnowski („Pamięci Jana Żarnowskiego”).

4 La topographie chrétienne de Cosmas Indicopleustes: théologie et sciences au VIe siècle, Paris 1962.

5 Dzieło to było znane jako anonimowe Focjuszowi (Biblioteca, cod. 36) nie cenił on tego traktatu ze względu na sposób prezentacji całego materiału, interpretowanego nie zawsze zgodnie z dogmatyką ortodtoksyjną. Dzieło było jednak w Bizancjum czytane, o czym świadczy wczesny przekład na język starosłowiański.

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Michał Kozłowski

Historyk bez afiliacji, mediewista. Zajmuje się historią Bizancjum oraz historią historiografii. Publikował m.in. w „Kulturze Liberalnej”, „Mówią Wieki”, „Nowym Filomacie”, „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowej”, „Studiach i Materiałach Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”. Ostatnio opracował przypisy i Bibliografię prac Ihora Ševčenki za lata 1938–2010 do książki Zakorzeniony kosmopolita. Ihor Szewczenko w rozmowie z Łukaszem Jasiną (Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wchodniej 2010). Obecnie zajmuje się recepcją prac historyka Oskara Haleckiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org