Opublikowano
2015-12-10 17:19
Licencja
Wolna licencja

Polska na Saharze? XIX-wieczne pomysły na nową ojczyznę

(strona 3)

W XIX wieku Polacy nie mieli swojego państwa. Jedni usiłowali odzyskać ojczyznę poprzez powstania, drudzy wzmacniali narodowego ducha pracą organiczną. Jeszcze inni snuli wizje „Nowej Polski”. Ale gdzie miała się ona znajdować?


Strony:
1 2 3

Władysław Czartoryski (domena publiczna)

W lipcu 1871 roku Wereszczyński udał się do księcia Władysława Czartoryskiego (1828-1894), syna Adama, by prosić go o szukanie protekcji mocarstwa kolonialnego dla jego projektu. Po jego odmowie swe nadzieje zaczął pokładać we właścicielu ziemskim i ekonomiście, Aleksandrze Kurtzu (1814–1876). Również bez sukcesu. W 1872 roku Wereszczyński wtajemniczył w swój projekt bibliografa Karola Estreichera (1827-1908), który podobnie jak wiele kolejnych osób, nie przystąpił do niego. Niezrażony autor w 1875 roku w Paryżu i w chicagowskiej „Gazecie Polskiej” wydał „Odezwę do Polaków i Polek” odnośnie swojego projektu, a następnie w Krakowie pod pseudonimem Korczak „List otwarty względem założenia osady polskiej niezależnej w Oceanii”, do którego dołączył także wcześniejszą „Odezwę”.

Odzywam się więc do waszych serc i uczuć szlachetnych, szanowni Polacy i najzacniejsze Polki! Przyjmijcie do tych serc waszych, co tyle już razy dowiodły gotowości poświęcania się dla dobra ogółu i narodowości ojczystej, tu wam proponujący się interes narodowy. Niech nie zwlekając każdy i każda z was, wedle swych możności, środków, stanowiska i wpływu w społeczeństwie, działając i rozpowszechniając tę myśl; a starając się pozyskać zwolenników do niej, jak największą liczbę z rodaków, wynajdzie z nich najchętniejszych, zdolnych, energicznych, poważnych i posiadających zaufanie, którzy by podjęli się przeprowadzić tę sprawę do żądanego skutku, tj. założyć z wychodźców naszych osadę niezależną polską na wyspie Oceanii. A przeto osiągnąć ideał polski i swój własny kącik, bez nierozsądnych a zgubnych powstań, jak to dotąd było. Usiłowaniom takim na miłości i przezorności opartym, a przy tym tak umiarkowanym, ani wątpić, że Bóg Wszechmocny dopomoże! (P. Wereszczyński, List otwarty, s. 21).

Wreszcie marzenie Wereszczyńskiego doczekało się pozytywnego odzewu. Przebywający w Ameryce od 1871 roku literat i dziennikarz Julian Horain (1821-1883) napisał w liście do niego, że już w 1867 roku miał podobny plan kolonizacyjny. Ponadto chciał zająć się promowaniem idei „Nowej Polski” w USA. Projektem zainteresował się także inny działacz emigracyjny, mieszkający od 1839 roku w Stanach Zjednoczonych Henryk Kałussowski (1806-1894).

Zobacz także:

Włączenie do przedsięwzięcia przedstawicieli polonii amerykańskiej spowodowało jednak kłótnię o lokalizację, ustrój przyszłej kolonii i budżet przedsięwzięcia (Horain zaproponował zmniejszenie kosztu początkowego do 100 tysięcy rubli). Horain i Kałussowski uważali, że bardziej realna i tańsza jest możliwość uzyskania autonomii dla przyszłej osady polskiej w jednym z krajów Ameryki Łacińskiej (meksykańskiej części Kalifornii, Peru, Urugwaju albo na Grenadzie). Korekty emigrantów nie przekonały jednak Wereszczyńskiego. Według niego „Nowa Polska”, jeżeli miała w ogóle powstać, musiała być zupełnie niezależna od wszelkich mocarstw. Odpowiedział też, że jeżeli zależy emigrantom tak bardzo na taniości i szybkości projektu, to mogą stworzyć odrębny stan w USA specjalnie dla Polaków. Uważał, że meksykańska Kalifornia nie miała dostatecznej ilości surowców, posiadała zły klimat i dużo niebezpiecznych zwierząt takich jak krokodyle. Rozmowy ostatecznie zerwano. Na realizację swego marzenia, które nigdy nie doszło do skutku, Wereszczyński przeznaczył w testamencie część majątku oszacowanego przez siebie na 70 tysięcy rubli.

Nowa Gwinea oraz Archipelag Bismarcka (domena publiczna)

Próba kontynuacji

Jak się jednak miało okazać, nawet na ziemiach polskich idea „Nowej Polski” w Oceanii była dla niektórych inspirująca. W 1876 roku Józef Bohdan Rogojski (1820–1896), chemik, który przebywał wcześniej m.in. w Stanach Zjednoczonych i Turcji (także we wspomnianym wyżej Adampolu), napisał własny projekt kolonizacyjny. W tymże roku Wereszczyński opublikował go pod tytułem „Mała Polska w Oceanii”. Miała to być „Rzeczpospolita Małopolska” rządzona przez polskich oficerów. Pomysł, podobnie jak poprzedni, został bardzo skrytykowany przez opinię publiczną i nie doszedł do skutku. Co ciekawe, Rogojski miał także pomysł kolonizacji części Sahary przez Żydów, wydany w 1886 roku w Krakowie pt. „Ziemia obiecana na Saharze”.

Powyższy artykuł stanowi pierwszą część opracowania dotyczącego idei budowania „Nowej Polski” na obcej ziemi. Część druga ukaże się w naszym serwisie wkrótce.

Bibliografia:

Źródła:

  • Kaźmierzewicz Kazimierz (właśc. Szulc K.), Czy kolonie polskie zakładać potrzeba i godzi się? Oraz gdzie zakładać można, a gdzie ich pod żadnym warunkiem zakładać nie należy, E. Ł. Kasprowicz, Lipsk 1865.
  • Korczak (właśc. Wereszczyński P.), List otwarty względem założenia osady polskiej niezależnej w Oceanii, nakład i druk W. Korneckiego, Kraków 1875.
  • Polska kolonizacja zamorska. Kilka słów o potrzebie organizacji wychodźtwa i skupieniu polskiej ludności wychodźczej w brazylijskim stanie Parana (Nowa Polska), Nakładem Gazety Handlowo-Geograficznej, Lwów 1899.
  • Prus Bolesław, Zemsta, [w:] Pisma Wybrane, t.2, PIW, Warszawa 1954, s. 554–566.
  • Siemiradzki Józef, Sprawozdanie dra Józefa Siemiradzkiego i ks. Jana Wolańskiego z podróży po południowej Brazylii, nakład Gazety Handlowo-Geograficznej, Lwów 1902.

Opracowania:

  • Cegielski Tadeusz, Piotra Aleksandra Wereszczyńskiego „Projekt założenia Nowej Polski Niepodległej na * Wyspach Oceanu Spokojnego [w:] Francja–Polska XVIII–XIX w., PWN, Warszawa 1983, s. 34–43.
  • Kania Marta, Józef Siemiradzki (1858–1933) – działacz polonijny i emigracyjny, [w:] Przegląd Polonijny, t. 30 (2004 r.), z. 1 (111), s. 27–52.
  • Kania Marta, Nowa Polska- plany kolonizacji polskiej w Brazylii, [w:] Przegląd Polonijny, r. 30 (2004 r.), z. 4 (114), s. 131–142.
  • Kosiek Zdzisław, Rogojski Józef Bohdan, [w]: PSB, t. 31, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo PAN, Wrocław–Łódź 1988–1989, s. 430–431.
  • Mazurek Jerzy, Kraj a emigracja. Ruch ludowy wobec wychodźstwa chłopskiego do krajów Ameryki Łacińskiej (do 1939 roku), Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich, Warszawa 2006.
  • Pachoński Jan, Generał Jan Henryk Dąbrowski 1755–1818, Wydawnictwo MON, Warszawa 1981.
  • Pachoński Jan, Polacy na Wyspach Jońskich i niedoszła Rzeczpospolita Polsko-Grecka(1795-1807), Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Katowice 1964.
  • Sroka Stanisław Tadeusz, Siemiradzki Józef Wacław, [w:] PSB, t. 37, Instytut Historii PAN, Warszawa - Kraków 1996–1997, s. 52-55.
  • Tazbir Janusz, Marzenia o Nowej Polsce, [w:] Nauka, nr 1/2005, s. 25-34.

Redakcja: Antoni Olbrychski

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!


Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
Spodobał Ci się nasz materiał? Zapisz się do naszego newslettera!
Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: sławek.m |

"Oczywistym faktem jest, że Polska [...] nie posiadała nigdy własnych kolonii." Stwierdzenie to jest oczywiście całkowicie błędne. Polska miała ogromne kolonie na Dzikich Polach, czyli Ukrainie.



Odpowiedz

Gość: czytelnik |

To jakieś automatyczne tłumaczenie z angielskiego? Bo polszczyzna w tym tekście jest fatalna.



Odpowiedz
Mateusz Będkowski

Absolwent Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się losami polskich podróżników i odkrywców z XIX wieku. W 2011 roku obronił pracę magisterską pt. „Wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu w latach 1882–1885”. Publikował w czasopismach „Mówią Wieki” i „African Review – Przegląd Afrykanistyczny”. Na co dzień współpracuje z Oficyną Wydawniczą Volumen i przygotowuje słownik poświęciony polskim podróżnikom i odkrywcom.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org