Opublikowano
2015-11-29 17:01
Licencja
Wolna licencja

Z klasztorów na salony. Zaskakująca kariera whisky

(strona 4)

Postrzegana obecnie jako trunek gentlemanów i symbol zachodniego dobrobytu, przez wiele lat była napitkiem ludzi pośledniego stanu, niewiele mając wspólnego z wytwornością. Napój średniowiecznych mnichów, szkockich górali i amerykańskich osadników z czasem trafił jednak na salony.


Strony:
1 2 3 4

Poborca w smole i pierzu

Podróżni z butelką whisky, rysunek z Harper's Monthly Magazine, grudzień 1860 (domena publiczna) O wiele bardziej spektakularne konsekwencje przyniosło nałożenie akcyzy na alkohole krajowe w Stanach Zjednoczonych pod koniec XVIII w. Na zachodzie USA wytwarzana z ziarna i kukurydzy whiskey stanowiła walutę. Była środkiem wymienianym na żywność, ziemię i broń, kupowano nawet za nią konie i wypłacano w niej dodatki do pensji. Także aparaty destylacyjne były w cenie: w 1788 na łamach Lexington Gazette, dziennika z miasteczka w stanie Kentucky, opublikowano ogłoszenie o chęci wymiany młodego murzyńskiego niewolnika w zamian za dwa miedziane destylatory o łącznej pojemności ok. 120 galonów. W styczniu 1791 po burzliwej debacie w kongresie uchwalono podatek akcyzowy. Dochody uzyskane w ten sposób miano przeznaczyć na budowę floty wojennej do walki z piratami berberyjskimi, napadającymi na Atlantyku na amerykańskie statki handlowe i porywającymi dla okupu ich załogi.

Wiadomość o ustanowieniu nowego ciężaru fiskalnego wywołała w kraju wrzenie. Wykonujący swoje obowiązki urzędnicy skarbowi spotykali się agresją i szykanami. Przykładowo Robert Johnson, poborca podatkowy z Pensylwanii, został 1 września 1791 napadnięty przez 16 przebranych za kobiety osadników, symbolicznie oskalpowany, wytarzany w smole i pierzu, po czym przegnany. Na skutek twardego oporu ludności przez pierwsze dwa lata obowiązywania podatku zebrano mierne kwoty. Co więcej, właściciele dużych gorzelni gotowi płacić podatek byli uznawani przez krajan za zdrajców, szykanowani i nierzadko lądowali w smole i pierzu. Ich destylatory poddawano regularnym zabiegom „cerowania” - dziurawiąc je kulami.

Gdy w 1794 władze postanowiły twardo egzekwować należności, wybuchła rebelia. W lipcu kilkuset buntowników zaatakowało i spaliło dom generała Neville'a, głównego urzędnika skarbowego kilku hrabstw w Pensylwanii. Przed podłożeniem ognia napastnicy do cna opróżnili generalskie piwnice, zyskując miano Whiskey Boys. Niedługo później przeciwnicy akcyzy już w sile kilku tysięcy ludzi pomaszerowali na Pittsburg, który poddał się im bez jednego wystrzału. Debatując wśród beczek whiskey, rebelianci rozważali dokonanie aktu secesji. Na wieść o tym George Washington, prezydent młodego państwa, zareagował stanowczo. Powołano milicję stanową w sile 13 tysięcy ludzi i pomaszerowano na buntowników. Po pertraktacjach Whiskey Boys zgodzili się podporządkować fiskalnym zarządzeniom władz federalnych w zamian za amnestię. Kryzys zażegnano, niewiele jednak brakowało, a przez wprowadzenie akcyzy na whiskey doszłoby do wojny domowej.

Okazja życia

Zmiany roku 1823 uważa się za początek końca nielegalnej whisky w Szkocji. Wydano wtedy na terenie Zjednoczonego Królestwa akt akcyzy, w którym znacząco obniżono cła i podatki. Mimo obowiązku uiszczenia 10 £ opłaty licencyjnej, legalna produkcja tego trunku stała się bardziej opłacalna. Ponadto rząd rozpoczął zdecydowane działania przeciwko szemranym wytwórcom i przemytnikom. Do współpracy z urzędnikami akcyzowymi zaangażowano wojsko i flotę. Łagodniejsze podejście do legalnych producentów i bezwzględne ściganie wykroczeń przyniosło wymierne efekty. Ilość opodatkowanej whisky niemalże podwoiła się w ciągu roku: z 2 232 000 galonów w 1823 do 4 350 000 w roku następnym.

Beczki whisky z Riverside Museum w Glasgow (fot. Stephencdickson, opublikowano na licencji "Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International""https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en)

W podobnym czasie Szkot Robert Stein pracował nad ulepszeniem aparatu destylacyjnego. Jego wynalazek ulepszył Irlandczyk Aeneas Coffey (swojego czasu pracujący jako gauger), który w 1830 roku opatentował dwukolumnowy aparat do destylacji ciągłej. Ta nowinka znacznie zwiększyła wydajność destylarni. Z raportów urzędu akcyzowego nie wynika jednak, żeby myślano o eksporcie trunku na większą skalę. Większość produkcji konsumowano na rynkach lokalnych, a drobne ilości eksportowano do Ameryki Południowej, Stanów Zjednoczonych i Indii.

Zobacz także:

Przełomowy boom na whisky nadszedł w drugiej połowie XIX w. za sprawą jednej z największych epidemii w dziejach. Wywołał ją przywieziony do Europy z Ameryki Północnej niepozorny gatunek mszyc, nazwany Phylloxera vastatrix (filoksera niszczycielska). Ten owad w latach 1863-1897 nieodwracalnie zmasakrował populację europejskiej winorośli, powodując apokalipsę winiarstwa. Przykładowo we Francji produkcja wina spadła z 8450 milionów litrów w 1875 do 2340 milionów w 1889, a na Węgrzech – z 5000 milionów do 900. W zaistniałej sytuacji zaspokojenie popytu na brandy i koniaki (destylaty winne) stało się niemożliwe. Z okazji życia skorzystali producenci whisky, przebojem wdzierając się na światowe rynki, salonowe stoły i do ekskluzywnych barów. By szybciej zaspokoić popyt, rozwinięto wtedy produkcję rodzaju blended, będącego mieszanką destylatów z różnych lat. Raz zdobytą pozycję uisge beatha utrzymuje do dziś. I to mimo przejściowych zawirowań i trudności XX w.: prohibicji w USA i dwóch wojen światowych.

Bibliografia:

  • A New English Dictionary On Historical Priiciples, red. James Murray, Henry Bradley, William Craigie, Oxford- London 1926
  • Arthur Helen, Whisky. Uisge Beatha- Woda Życia, Warszawa 2008
  • Bosak Wojciech, Filoksera, [w:] Winologia.pl, 28 czerwca 2010 [dostęp: 16 listopada 2015] winologia.pl
  • Devine Thomas, The Rise and Fall of Illicit Whisky-Making in Northern Scotland, c. 1780-1840, „The Scottish Historical Review” , Vol. 54, nr. 158, Part 2 (1975), s. 155-177
  • Edwards Griffith, Alkohol, tajemnicza substancja, Warszawa 2001
  • Gately Ian, Drink: a cultural history of alcohol, New York 2008
  • Grzybowski Stanisław, Historia Irlandii, Warszawa 1977
  • Morewood Samuel, A Philosophical and Statistical History of the Inventions and Customs af Ancient and Modern Nations in the Manufacture of Inebriating Liquers, Dublin 1838
  • Storrie Margaret, The Scotch Whisky Industry, "Transactions and Papers (Institute of British Geographers)", nr. 31 ( 1962), s. 97-114
  • Murray Jim, Classic Irish Whiskey, London 1997
  • Urban Jarosław, Vademecum Whisky, Jastrzębia Góra 2012
  • Zabieglik Stefan, Historia Szkocji, Wydawnictwo DJ 2000
  • Zins Henryk, Historia Anglii, Warszawa 1995

Redakcja: Antoni Olbrychski

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!


Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Maciej Zaradkiewicz

Student historii w ramach kolegium MISH UW. Szczególnie interesują go dzieje miast w średniowiecznej Polsce. Pasjonat kultury gastronomicznej i teatru improwizowanego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org