Opublikowano
2009-04-23 14:01
Licencja
Prawa zastrzeżone

Chrześcijanie w rodzinie Heroda?

Heroda Wielkiego kojarzy się głównie z rzezią niewiniątek w Betlejem, a jego syna Heroda Antypasa ze ścięciem Jana Chrzciciela. Tymczasem w najbliższym otoczeniu dynastii herodiańskiej znajdowali się chrześcijanie. Przypuszcza się nawet, że niektórzy potomkowie Heroda Wielkiego przyjęli chrzest. Jednym z nich miał być… Paweł z Tarsu.


Zobacz też: Wielkanoc i początki chrześcijaństwa

Herod I Wielki. Czy w jego rodzinie byli chrześcijanie? Jeszcze za życia Jezusa z Nazaretu wśród Jego wyznawczyń znajdowała się Joanna, żona Chuzy, zarządcy na dworze Heroda Antypasa. Około 45 roku wśród proroków i nauczycieli w Kościele w Antiochii został wymieniony Manaen, który wychowywał się z Herodem tetrarchą1, czyli Herodem Antypasem. Sam Herod Antypas, tetrarcha Galilei od 4 p.n.e. do 39 roku n.e., spotkał się osobiście z Jezusem w Wielki Piątek 33 roku. Jedynie Łukasz zrelacjonował to spotkanie: Na widok Jezusa Herod bardzo się ucieszył. Od dawna bowiem chciał Go ujrzeć, ponieważ słyszał o Nim i spodziewał się, że zobaczy jakiś znak, zdziałany przez Niego. Zasypał Go też wieloma pytaniami, lecz Jezus nic mu nie odpowiedział. Arcykapłani zaś i uczeni w Piśmie stali i gwałtowanie Go oskarżali. Wówczas wzgardził Nim Herod wraz ze swoją strażą; na pośmiewisko kazał ubrać Go w lśniący płaszcz i odesłał do Piłata2.

Antypas, co nie dziwi, chrześcijaninem nie został. Istnieją za to przesłanki, że jego krewni mogli uwierzyć w Jezusa z Nazaretu.

Pozdrówcie tych, którzy należą do domu Arystobula

To jedno zdanie, pochodzące z listu Pawła z Tarsu do Rzymian3, dało początek wielu spekulacjom – kim był ów Arystobul? Imię bardzo rzadkie w Rzymie, za to pojawiało się w rodzinie Heroda Wielkiego. Pierwszym Arystobulem z tej familii był syn Heroda i Mariamme, księżniczki z dynastii Hasmoneuszy. Około 8 p.n.e. został stracony pod zarzutem spiskowania przeciwko ojcu. W literaturze naukowej daje mu się liczebnik I, aby odróżnić go od jego imienników4. Arystobul I miał syna Arystobula II, wnuka Arystobula III i prawnuka Arystobula IV. Którego z nich wspomniał Paweł z Tarsu? Badacze zwykle wahają się między Arystobulem II a Arystobulem III.

W żyłach pierwszych chrześcijan mogła płynąć krew niesławnej Herodiady... Arystobul II urodził się około 8 p.n.e. i nie pamiętał swojego ojca, który został stracony w mniej więcej tym samym czasie. Pozostawał w cieniu swojego sławnego rodzeństwa – królów Heroda Agryppy I i Heroda z Chalkis oraz osławionej Herodiady, żony swoich dwóch stryjów, która doprowadziła do ścięcia Jana Chrzciciela. O Arystobulu II zachowało się niewiele informacji. Wychowywał się w Rzymie i około 30-35 roku poślubił Jotape IV, córkę Sampsigeramusa II, króla Emesy, z którą miał córkę Jotape V. Część autorów, zazwyczaj dość ostrożnie, przypuszcza, że to on był Arystobulem z Listu do Rzymian5. Wydaje się to o tyle dziwne, że ten przedstawiciel dynastii herodiańskiej prawdopodobnie rezydował na Bliskim Wschodzie6.

Więcej wiadomo o Arystobulu III. Był synem Heroda z Chalkis, a więc bratankiem Arystobula II i Heroda Agryppy I. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 45 roku. W tym roku jako Arystobul Młodszy pojawia się w liście cesarza Klaudiusza7. Kiedy w 48 roku zmarł Herod z Chalkis, królestwa zmarłego nie dostał jego syn Arystobul III, ale bratanek Herod Agryppa II. Sam Arystobul III mieszkał w tym czasie w Rzymie. Poślubił słynną Salome, córkę Herodiady, która poprosiła o głowę Jana Chrzciciela. Małżonkowie byli ze sobą blisko spokrewnieni (ich wspólnym dziadkiem był Arystobul I) – było to kolejne „normalne nienormalne” małżeństwo w tej rodzinie. Kiedy się dokładnie pobrali nie wiadomo; zdaniem jednych nastąpiło to około 53 roku8, inni przesuwają zawarcie małżeństwa na okolice 34 roku9. W 54 lub 55 roku Arystobul III został mianowany przez Nerona królem Armenii Mniejszej.

Zdaniem części badaczy to właśnie o domu Arystobula III wspominał Paweł z Tarsu10. Datacja Listu do Rzymian wciąż pozostaje sprawą sporną i waha się od 51 do 59 roku11, zatem Arystobul III mógł w tym czasie przebywać w Rzymie. Zresztą nie jest to koniecznie – wyjazd z Rzymu nie musiał równać się ze sprzedażą domu. Moim zdaniem, jeżeli szukać Arystobula z Listu do Rzymian wśród potomków Heroda Wielkiego, to był nim właśnie Arystobul III. Król Armenii Mniejszej i Salome doczekali się trzech synów: Heroda VII, Agryppy IV i Arystobula IV; czasami bierze się pod uwagę możliwość, że to ten ostatni został wymieniony w Liście do Rzymian12.

... i cieszącej się nie lepszą opinią Salome. Arystobul z Listu do Rzymian (niezależnie od tego, czy był potomkiem Heroda Wielkiego) sam chrześcijaninem raczej nie był13. Nie przeszkodziło to tradycji chrześcijańskiej uczynić z niego misjonarza w Brytanii, a nawet teścia Piotra Apostoła14. Zwykle doszukuje się chrześcijan z domu Arystobula wśród niewolników i wyzwoleńców, ale przecież chrześcijaninem mógł zostać ktoś z jego rodziny…

Pozdrówcie Herodiona, mojego rodaka

Ten fragment również pochodzi z Listu do Rzymian15. Herodion niewątpliwie był Żydem i chrześcijaninem. Jedni przypuszczają, że to niewolnik lub wyzwoleniec kogoś z rodziny Heroda16, inni twierdzą, że Herodion to przedstawiciel dynastii herodiańskiej17. Przyjmując tę hipotezę za pewnik, można próbować identyfikować go z Herodem VII, najstarszym synem Arystobula III i Salome, wnukiem słynnej Herodiady.

Określenie „chrześcijanin w rodzinie Heroda” brzmi nieco egzotycznie, ale mieści się w granicach prawdopodobieństwa. Jedynym prześladowcą chrześcijan z dynastii herodiańskiej był wnuk Heroda Wielkiego i brat Arystobula II – król Herod Agryppa I. Jego syn, też Herod Agryppa, tyle że obdarzony liczebnikiem II, słuchając przemowy Pawła z Tarsu stwierdził: Niewiele brakuje, a przekonałbyś mnie i zrobił ze mnie chrześcijanina.18 Chrześcijaństwo zaczynało swoją karierę jako żydowska sekta, później rozszerzając swoją działalność misyjną na pogan. Przedstawiciele dynastii herodiańskiej, żydzi, w których żyłach płynęła też krew idumejska i nabatejska, obywatele rzymscy, którzy na przełomie I i II wieku n.e. sięgali nawet po godność konsula19, mogli przyjąć wiarę w Tego, którego próbował zgładzić ich okrutny przodek – Herod Wielki.

W krainie piętrowych hipotez

Czy Święty Paweł mógł być krewniakiem Heroda Wielkiego? To, co napisano wyżej, ma oparcie w literaturze naukowej. Pojawiają się też bardziej sensacyjne pomysły szukania chrześcijan wśród potomków Heroda Wielkiego. Greckie słowo syngenez, którym Paweł z Tarsu określił Herodiona tłumaczy się też jako „krewny”. Dało to początek piętrowej hipotezie – założono, że ów Herodion był członkiem dynastii herodiańskiej. Następnie wzięto trzy przesłanki:

  1. Paweł z Tarsu służył arcykapłanowi mianowanemu przez Heroda,
  2. Paweł z Tarsu nosił żydowskie imię Saul (Szaweł), a Józef Flawiusz wspomina o Saulu, krewnym Heroda Agryppy II,
  3. Paweł z Tarsu urodził się jako rzymski obywatel na terenie Judei, rządzonej przez dynastię herodiańską.

Na ich podstawie stawia się wniosek, że Paweł z Tarsu był… członkiem dynastii herodiańskiej20. Nawet, gdyby przesłanki te były prawdziwe (a nie są, bo arcykapłanów w latach 6-41 mianował rzymski prefekt, a Apostoł Narodów urodził się w Cylicji), to i tak słabo podpierają tę śmiałą teorię. To już prawdziwe peryferia nauki historycznej. Jednak potwierdzają, że dla badaczy, i tych bardziej, i tych mniej poważnych, związki potomków Heroda Wielkiego z chrześcijaństwem nie uchodzą za coś niemożliwego.

Zobacz też

Bibliografia

  1. The Bible Knowledge Commentary. Red. John F. Walvoord, Roy. B. Zack. Dallas 1983.
  2. Ciecieląg Jerzy: Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej, Kraków 2002.
  3. Colenso John William: St. Paul's Epistle to the Romans: Newly Translated and Explained from a Missionary Point of View. 1863.
  4. Cranfield C. E. B., Sanday William: A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Romans. T. 2. 1979.
  5. Del Tondo Douglas J.: Jesus' Words Only Or Was Paul the Apostle Jesus Condemns in Revelation 2. 2006.
  6. Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Red. William Smith. T. 1. Boston 1859.
  7. Robert Eisenman: Paul as Herodian. „The Journal of Higher Criticism”, 1996 (dostęp 20.04.2009).
  8. Evans M. O.: Aristobulus. W: The International Standard Bible Encyclopedia. T. 1. 1995.
  9. Finger Reta Halteman: Roman House Churches for Today. Wyd. 2. 2007.
  10. Lampe Peter: Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus. 2003.
  11. Moo Douglas J.: The Epistle to the Romans. Wyd. 2. 1996.
  12. Schwartz Seth: Josephus and Judaean politics. 1990.
  13. Smallwood E. Mery: The Jews under Roman rule: from Pompey to Diocletian. 1976.
  14. Wallace-Murphy Tim, Hopkins Marilyn: Custodians of truth: the continuance of Rex Deus. 2005.
  15. Watson Francis: Paul, Judaism, and the Gentiles: Beyond the New Perspective. 2007.

Przypisy

1 Dzieje Apostolskie 13, 1 (Biblia Tysiąclecia).

2 Ewangelia według Łukasza 23, 8-11 (Biblia Tysiąclecia).

3 List do Rzymian 16, 10 (Biblia Tysiąclecia).

4 Jerzy Ciecieląg: Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej, Kraków 2002, wg indeksu.

5 M. in.: C. E. B. Cranfield, William Sanday: A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Romans. T. 2. 1979, s. 791-792; M. O. Evans: Aristobulus. W: The International Standard Bible Encyclopedia. T. 1. 1995, s. 290; Reta Halteman Finger: Roman House Churches for Today. Wyd. 2. 2007, s. 19-20.

6 Jerzy Ciecieląg: Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego, s. 160-161; Francis Watson: Paul, Judaism, and the Gentiles: Beyond the New Perspective. 2007, s. 186.

7 O identyfikacji zob.: E. Mary Smallwood: The Jews under Roman rule: from Pompey to Diocletian. 1976, s. 261; Francis Watson: Paul, Judaism, and the Gentiles: Beyond the New Perspective, s. 186. W starszych opracowaniach twierdzono, że Arystobulem Młodszym w 45 roku był najstarszy Arystobul noszący to imię, czyli Arystobul II; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Red. William Smith. T. 1. Boston 1859, s. 301.

8 Jerzy Ciecieląg: Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego, s. 157.

9 Seth Schwartz: Josephus and Judaean politics. 1990, s. 149.

10 M.in. John William Colenso: St. Paul's Epistle to the Romans: Newly Translated and Explained from a Missionary Point of View. 1863, s. 239-240; Tim Wallace-Murphy, Marilyn Hopkins: Custodians of truth: the continuance of Rex Deus. 2005, s. 79 (ta ostatnia praca budzi spore wątpliwości pod względem merytorycznym).

11 Przegląd stanowisk daje Douglas J. Moo: The Epistle to the Romans. Wyd. 2. 1996, s. 3.

12 Francis Watson: Paul, Judaism, and the Gentiles: Beyond the New Perspective. 2007, s. 186

13 Peter Lampe: Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus. 2003, s. 164-165. Przeciwnego zdania jest Pius Czesław Bosak: Postacie Biblii. Słownik – konkordancja. T. 1. Poznań 1999, s. 567.

14 R. W. Morgan: St. Paul in Britain: Or, The Origin of British as Opposed to Papal Christianity. 1861, s. 153.

15 List do Rzymian 16, 11 (Biblia Tysiąclecia).

16 C. E. B. Cranfield, William Sanday: A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Romans. T. 2. 1979, s. 792.

17 The Bible Knowledge Commentary. Red. John F. Walvoord, Roy. B. Zack. Dallas 1983, s. 500.

18 Dzieje Apostolskie 26, 28 (Biblia Tysiąclecia).

19 Konsulami byli Aleksander IV, praprawnuk Heroda Wielkiego, i jego syn Berenicianus.

20 Douglas J. Del Tondo: Jesus' Words Only Or Was Paul the Apostle Jesus Condemns in Revelation 2. 2006, s. 293-296. Jako pierwszy identyfikował Pawła z Tarsu z Saulem, krewnym Agryppy II, Robert Eisenman: Paul as Herodian. „The Journal of Higher Criticism”, 1996 (dostęp 20.04.2009). Apostoła Narodów za potomka Heroda Wielkiego uważają także Tim Wallace-Murphy, Marilyn Hopkins: Custodians of truth: the continuance of Rex Deus. 2005, s. 79.

Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Przemysław Damski |

Ciekawy tekst.



Odpowiedz

Gość: dr Monygham |

\"Mam duże wątpliwości (choć może nieuzasadnione), czy aby w tym przypadku chodzi o dom w sensie fizycznym. Nie znam wulgaty ani łaciny starożytnej na tyle, by rzecz oceniać, ale jednak \"Pozdrówcie tych, którzy należą do domu Arystobula\" to jak sądzę albo pozdrowienie dla członków domu w rozumieniu rodziny, albo dla niewolników należących do tej rodziny.\" Wydaje mi się Kamilu, że masz rację. Za serwisem Biblia2000, Vulgata daje to w ten sposób: \"salutate eos qui sunt ex Aristoboli\" - ani słowa o domu (domus, villa), kamienicy (insula) czy innym locum, składnię z ex rozumiałbym właśnie jako krewnych; Septuaginta proponuje coś bardzo podobnego, przekład łaciński jest tu niemal idealnie wierny (nie mam akurat czcionki greckiej pod ręką, więc nie zacytuję...).



Odpowiedz

Gość: liberał |

zastanawia mnie to, że w artykule o dynastii herodiańskiej nie wymieniona jest w bibliografii ani przypisach książka Barbary Thiering \"Jezus mężczyzną\"



Odpowiedz

Dodałem na Wykop: http://www.wykop.pl/link/173461/chrzescijanie-w-rodzinie-heroda



Odpowiedz

Artykuł jest bardzo interesujący i przystępny. Autorowi należą się słowa uznania także za oczytanie w trudno dostępnej literaturze na dość niszowy temat. Głębi zainteresowania gratuluję tym bardziej, że z czego zdążyłem się dowiedzieć, nie jest to główny obszar zainteresowań autora. Wszelako, w tekście da się wychwycić pewne nieścisłości. Osobiście rzuciła mi się w oczy przede wszystkim jedna: \"Zresztą nie jest to koniecznie – wyjazd z Rzymu nie musiał równać się ze sprzedażą domu\" Mam duże wątpliwości (choć może nieuzasadnione), czy aby w tym przypadku chodzi o dom w sensie fizycznym. Nie znam wulgaty ani łaciny starożytnej na tyle, by rzecz oceniać, ale jednak \"Pozdrówcie tych, którzy należą do domu Arystobula\" to jak sądzę albo pozdrowienie dla członków domu w rozumieniu rodziny, albo dla niewolników należących do tej rodziny. W obydwu przypadkach nie wydaje mi się, by dom jako budynek był wzmiankowany w wypowiedzi... Szczególnie, że nie mogę się domu doszukać w samej wulgacie: salutate eos qui sunt ex Aristoboli. To raczej: pozdrówcie tych, którzy sa od Arystobula. Brakuje słowa \"dom\". W przekładzie angielskim (King\'s James Bible) dom jest dodany w nawiasie kwadratowym. W starszych przekładach polskich też zawsze chodzi raczej po domowników niż dom, a w przekładzie brzeskim w ogóle nie ma domu: \"Pozdrówcie tych, którzy są z przyjaciół Arystobulusowych.\" Pozdrawiam i zapraszam do dalszej współpracy :)



Odpowiedz
Michael Morys-Twarowski

Doktorant w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Współautor monografii Dzieje Cieszyna (2010). Publikował artykuły m.in. w „Polskim Słowniku Biograficznym”, „Studiach Historycznych” i „Pamiętniku Cieszyńskim”.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org