Autor: Marta Banaś
Tagi: Śląsk, II wojna światowa, Sylwetki i biografie, Historia polityczna, Artykuły, Polska
Opublikowany: 2015-08-13 11:00
Licencja: wolna licencja

Habsburgowie żywieccy: „polscy” patrioci w czasie II wojny światowej

Ostatni Habsburgowie żywieccy byli Polakami z wyboru. On, Austriak z urodzenia, ona, szwedzka księżniczka z rodu Ancarcrona. Karol Olbracht Habsburg i jego małżonka Alicja w czasie II wojny światowej udowodnili, że są wiernymi obywatelami swojej przybranej ojczyzny.
Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2

Karol Olbracht był najstarszym synem Karola Stefana Habsburga, właściciela dóbr żywieckich i browaru w Żywcu. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, Olbracht podobnie jak jego ojciec stał się jej lojalnym obywatelem. W czasie wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się ochotniczo do polskiej armii. Za udział w wojnie z bolszewikami odebrał z rąk Józefa Piłsudskiego Krzyż Walecznych. W 1920 roku poślubił Szwedkę Alicję Ancarcronę, która szybko nauczyła się płynnie mówić po polsku oraz przyswoiła miejscowe obyczaje. Karol Stefan, Maria Krystyna i Renata, dzieci Karola Olbrachta i Alicji odebrały polskie wykształcenie i wychowanie, a na żywieckim zamku rozbrzmiewała polszczyzna.

"
":/grafika/articles2015/habsburgowie-zywieccy/rodzina.jpg Karol Stefan Habsburg z żoną i dziećmi, 1896 r. (domena publiczna)

Po śmierci ojca w 1933 roku, Karol Olbracht został właścicielem dóbr żywieckich. Habsburgowie nie odcinali się od problemów trapiących okolicznych mieszkańców. Dbali o potrzeby własnej służby i mieszkańców Żywiecczyzny. Wspierali też polskie stowarzyszenia m.in. Oddział Babiogórski czy Związek Młodzieży Przemysłowej i Rękodzielniczej. Przez dwadzieścia lat trwania niepodległej Rzeczpospolitej Habsburgowie umocnili swoją przynależność do polskiego państwa i od tej pory w pełni identyfikowali się z Polską. Druga wojna światowa miała być sprawdzianem ich lojalności wobec Rzeczpospolitej.

„Habsburg nie jest Niemcem”

W obliczu zagrożenia państwa polskiego przez III Rzeszę, Habsburgowie nie pozostali bierni. W 1939 roku Karol Olbracht podarował bielskiemu pułkowi dwa karabiny maszynowe i przekazał 100 tysięcy złotych na Fundusz Obrony Narodowej. Na jego polecenie oddano do dyspozycji wojska polskiego lasy żywieckie i nakazano pomagać armii przy pracach obronnych. Sam Olbracht w mundurze pułkownika wojska polskiego dobrowolnie zgłosił się do jednostki wojskowej, lecz odmówiono mu przyjęcia do armii. 3 września na żywiecki zamek wkroczyło Gestapo. Habsburgowie mieli podzielić los Polaków.

W listopadzie 1939 roku Karol Olbracht Habsburg został aresztowany przez Gestapo i osadzony w Cieszynie w celi nr 126 jako więzień polityczny. Jego żona Alicja i córki zostały objęte aresztem domowym. Tylko synowi Habsburga, Karolowi Stefanowi, który przebywał wtedy w Szwecji, udało się uniknąć losu swojej rodziny.

Życie i działalność Karola Olbrachta Habsburga określano w niemieckich raportach jako zdradę niemieckości, której nie da się naprawić, zdradą, która na zawsze wyklucza go niemieckiej wspólnoty. W raporcie cieszyńskiego Gestapo tak pisano o Habsburgach:

On jest [Karol Olbracht] ożeniony z fanatyczną Polką. Jego żona jest szwedzką arystokratką, która była zamężna z polskim hrabią Badenim. Pomimo jej szwedzkiego pochodzenia jest zaciekłą Polką.

A. Tracz, K. Błecha, Ostatni król Polski

Solą w oku dla Niemców pozostawał fakt, iż dzieci Habsburgów zostały wychowane w duchu

polskiego patriotyzmu, a znajomość języka niemieckiego była znikoma:

Jego dzieci mówią po angielsku i francusku, ale ani jednego słowa po niemiecku nie potrafią powiedzieć

Habsburgowie dotrzymali wierności Polsce. Karol Olbracht nie podpisał Volkslisty, a jego żona Alicja wraz z córkami zadeklarowały narodowość polską, narażając się na wywózkę na roboty przymusowe i wysiedlenie. Olbracht odmawiał podpisania Volkslisty tłumacząc, że jest polskim oficerem związanym przysięgą. W protokole zeznań z 16 listopada 1939 roku na pytanie o narodowość arcyksiążę otwarcie przyznawał się do swoich korzeni:

[Poczuwam się] właściwie do narodowości polskiej, jestem tylko niemieckiego pochodzenia. Wraz z żoną Alicją mam wielką sympatię dla ziemi żywieckiej i jej mieszkańców. Żona moja i dzieci również czują się Polakami

B. Hyla, Habsburgowie żywieccy

Postawy Habsburga nie zdołały złamać tortury, wskutek których został sparaliżowany i stracił wzrok w jednym oku. W raportach pisano:

Nic się nie zmieniło w zajętym stanowisku odnośnie arc. von Habsburga a także się nie zmieni. Wypuszczenie go z aresztu nie wchodzi pod żadnym względem w rachubę jest on legitymistą a ponadto według własnych oświadczeń Polakiem i zdecydowanym nieprzyjacielem państwa niemieckiego

"
":/grafika/articles2015/habsburgowie-zywieccy/palac.JPG Pałac Habsburgów w Żywcu - widok od strony parku (fot. Jan Mehlich, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Karol Olbracht w cieszyńskim więzieniu pozostał do 23 sierpnia 1941 roku. Za sprawą nacisków dyplomatycznych dworu włoskiego, został zwolniony z więzienia i umieszczony w sanatorium w Neubabelsbergu.

Polecamy e-booka „Z Miodowej na Bracką”:

Maciej Bernhardt
„Z Miodowej na Bracką. Opowieść powstańca warszawskiego”
Wydawca: Histmag.org
Okładka: miękka
Liczba stron: 334
Format: 140x195 mm
ISBN: 978-83-925052-9-7

Księżna w konspiracji

Areszt domowy nie był skuteczną metodą by złamać hardość i bezkompromisowość Alicji Habsburg. Księżna zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Od 1940 roku była członkiem Tajnej Organizacji Niepodległościowej, a następnie ZWZ-AK. Otrzymała pseudonim „Alicja” nr 3056 i stopień szeregowca. Jej zadaniem był nasłuch obcych radiostacji, który odbywał się w piwnicach na terenie Żywca. Ponadto tłumaczyła na język angielski komunikaty o akcjach sabotażowych. Meldunki zostawiała podczas spacerów z córkami w parku, bądź pod pozorem wyjścia do krawcowej lub modystki. Alicja Habsburg zbierała dowody eksterminacji narodu polskiego przez nazistów. Dowody na ludobójstwo Polaków przedstawiła w 1940 roku, posłowi szwedzkiemu w Berlinie Arvidovi Richertowi. Ten podarł je na strzępy. Za działalność konspiracyjną groziła jej kara śmierci. Podejrzane zachowanie Alicji nie uszło to uwagi Gestapo:

"
":/grafika/articles2015/habsburgowie-zywieccy/karl.jpg Karol Olbracht Habsburg (1888-1951) (domena publiczna)

Widuje się Alicję von Habsburg w potajemnych rozmowach z osobami, które sprawiają wrażenie podejrzanych […] niezbędnym warunkiem uspokojenia tutejszego okręgu jest zniknięcie arcyksiężnej. Ona jest bezspornie Polką i dlatego nie ma żadnych praw pozostać w zamku

A. Tracz, K. Błecha, Ostatni król Polski

Z końcem sierpnia 1940 roku Alicja z córkami i nianią Apolonią Sternalską na osobiste polecenie Adolfa Hitlera zostały przewiezione do drewnianego, rozpadającego się domku w Wiśle, pozbawionego wody i sanitariatów. W grudniu 1941 roku do rodziny dołączył Karol Olbracht.

Początkowo Habsburgowie pozostawali w Wiśle pod ścisłą kontrolą Gestapo. Pomimo tego, Alicja kontynuowała działalność konspiracyjną. Jej antyniemiecka postawa oraz odmowa podpisania Volkslisty przez Habsburgów stawały się dla nazistów coraz bardziej uciążliwą kwestią:

Pani von Habsburg jest dobrze poinformowana o wszystkich wydarzeniach, proponuje się przesiedlić rodzinę von Habsburgów do Altreich do okolicy z wyłącznie ewangelicką ludnością. Arc. Karol Olbracht nie powinien pozostać na Górnym Śląsku żeby nie mógł dalej grać roli męczennika.

B. Hyla, Habsburgowie żywieccy

Rozłąka i spotkanie

W październiku 1942 roku na polecenie Heinricha Himmlera przesiedlono Karola Olbrachta, Alicję, Renatę i Apolonię Sternalską do obozu pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym Frau Brinkman w Straussbergu w Turyngii. Habsburgowie do końca grudnia 1942 roku, pomimo nacisków nie złożyli wniosku o przyjęcie na niemiecką listę narodowościową. Z tego względu uznano ich za deportowanych Polaków.

Początkowo planowano zatrudnić Karola Olbrachta w zakładach przemysłowych Sauckela, lecz ze względu na jego stan zdrowia zaniechano tej decyzji. Księżna Alicja, którą skierowano do kopania buraków oznajmiła:

Nie będę tego robić. Żadna praca nie hańbi, ale dla was pracować nie będę. Cały hitleryzm to jest masowa histeria niegodna wielkiego narodu

H. Chłopczyk, Alicja Habsburg…

"
":/grafika/articles2015/habsburgowie-zywieccy/maria.JPG Maria Krystyna Habsburg. Zmarła w 2012 r. Została pochowana w Żywcu (fot. Jan Mehlich, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Generic)
Inny los spotkał dzieci Habsburgów. Karol Stefan od września 1939 roku przebywał w Szwecji. Habsburg przedostał się do Anglii, gdzie w lutym 1944 roku został przydzielony do 2. Pułku Artylerii wchodzącego w skład 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Walczył z Niemcami pod Falaise i zakończył szlak bojowy w Holandii na rzece Maas.

Maria Krystyna i Renata razem z matką zostały objęte aresztem domowym w Żywcu, a następnie wysłane do Wisły. Córki Habsburgów demonstrowały swoją polskość. Szczególnie bezkompromisowa wobec nazistów była Maria Krystyna, która na przykład miała odwagę niepochlebnie wyrazić się o Hitlerze. Od jesieni 1941 roku Maria Krystyna uczęszczała do pensjonatu Anny Metzger w Wiedniu. Nieco później dołączyła do niej zwolniona z obozu pracy Renata. W czerwcu 1943 roku za opowiedzenie się za narodowością polską zostały wyrzucone z pensjonatu, gdyż, jako Polki nie mogły uczyć się razem z Niemkami. Marię Krystynę skierowano do pracy przymusowej w fabryce broni, lecz wskutek pobłażliwości urzędnika niemieckiego została odesłana do kliniki okulistycznej, gdzie doczekała końca wojny. Renata po wydaleniu z pensjonatu do maja 1945 roku mieszkała u rodziny Salvatorów w Persenbergu. W kwietniu 1945 roku Amerykanie wyzwolili obóz w Straussbergu. Po kilku latach rozłąki, Karol Olbracht i Alicja spotkali się z córkami w Persenbergu.

Cena za lojalność

Majątek arcyksięcia już w 1940 roku został oficjalnie zajęty. Z zamku wywieziono m.in. oryginały obrazów, biżuterię, dywany, meble, a nawet łyżki. Srebro stołowe, dar Franciszka Józefa I dla Karola Stefana i Marii Teresy o wadze 600 kg wpadło w ręce Hansa Franka. Ze szczególnym zainteresowaniem pytano Alicję o kolię Napoleona, lecz ta nie zdradziła schowka, zeznając, że biżuteria została wywieziona do Ameryki przed wybuchem wojny. Po latach pisała: Sama myśl, że mogłaby ją nosić któraś z kreatur Goeringa, była dla mnie męczarnią.

Karol Olbracht Habsburg i Alicja już nigdy nie powrócili do Żywca. Utraconego mienia nie udało się odzyskać. Ich majątek został skonfiskowany przez Niemców w czasie wojny, a następnie znacjonalizowany przez władzę komunistyczną. Habsburgowie pozostali bez środków do życia. Karol Olbracht już nigdy nie odzyskał zdrowia. Schorowany zmarł w Sztokholmie w 1951 roku. Po śmierci Habsburga, Alicja wraz z córkami pozbawione środków do życia i dachu nad głową zmuszone były wyjechać z kraju. „Polscy” patrioci, Habsburgowie zapłacili wysoką cenę za wierność przybranej ojczyźnie.

Habsburgowie żywieccy:

Karol Stefan Habsburg (1860-1933) ojciec Karola Stefana. Jako pierwszy z dynastii habsbursko-lotaryńskiej na stałe zamieszkał w Żywcu.

Karol Olbracht Habsburg (1888-1951) najstarszy syn Karola Stefana Habsburga. Jego niezłomna postawa w czasie II wojny światowej kosztowała go utratę zdrowia. Zmarł w Sztokholmie.

Alicja Ancarcrona, primo voto Badeni (1889-1985) żona hr. Ludwika Badeni. Po jego śmierci wyszła za mąż za Karola Olbrachta Habsburga. Za działalność w ZWZ-AK została odznaczona w 1946 roku Krzyżem Walecznych, a na wniosek gen. Tadeusza Bora Komorowskiego została w 1963 roku udekorowana Honorową Odznaką za działalność w konspiracji.

Maria Krystyna Habsburg (1923-2012) córka Alicji i Karola Olbrachta. W 2001 roku zamieszkała na żywieckim zamku. Zmarła w październiku 2012 roku.

Renata de Zulueta y Dato (1931) najmłodsza córka Alicji i Karola Olbrachta. Żona ambasadora hiszpańskiego. Mieszka w Madrycie.

Karol Stefan Habsburg (1921) syn Karola Olbrachta. Obecnie mieszka w Szwecji. W tym roku skończy 94 lata.

Redakcja: Antoni Olbrychski

Bibliografia:

  • Chłopczyk Helena, Alicja Habsburg-księżna – partyzant, „Karta Groni” 1991, nr 16, red. Z. Rączka, s. 28-36.
  • Husar Bożena, Żywiecczyzna i jej ostatni właściciele-Habsburgowie, „Nad Sołą i Koszarawą” nr 11 z 12.V.2006.
  • Hyla Bogumiła, Habsburgowie żywieccy w latach 1895-1947, „Karta Groni” 1991, nr 16 red. Z. Rączka, s. 7-27.
  • Kawczak Stanisław, Milknące echa. Wspomnienia z wojny 1914-1920, Warszawa 1991.
  • Kostro Tomasz, Browar do wzięcia cz. 2, „Nad Sołą i Koszarawą” nr 9 z 1 V 2001.
  • Miodoński Mirosław, Intrygi urzędu bezpieczeństwa wokół rodziny Habsburgów żywieckich w latach 1947-1950, „Gronie” 2007, nr 3, red. I. Jeziorski, s.81-83.
  • Snyder Timothy, Czerwony książę, przeł. M. Antosiewicz, Warszawa 2010.
  • Sporniak Artur, Jan Strzałka, Ojciec Joachim Badeni, dominikanin, skończył 90 lat. Bóg działa urokiem, /w:/ Habsburgowie żywieccy i ich siedziba w Żywcu, red. Z. Rączka, Żywiec 2003.
  • Sporniak Artur, Strzałka Jan, Ojciec Joachim Badeni. Autobiografia, Kraków 2004.
  • Tracz Adam, Błecha Krzysztof, „Ostatni król Polski”. Karol Stefan Habsburg, Żywiec 2012.
  • Tracz Adam, Błecha Krzysztof, Księżna. Wspomnienia o polskich Habsburgach, Żywiec 2009.

Pomóż nam zebrać fundusze na działalność i rozwój portalu Histmag.org!

<a href="https://histmag.org/>


Tekst ma więcej niż jedną stronę!
Strona 1
Strona 2
Śledź nas!
Komentarze
lub zaloguj się za pośrednictwem konta Google

O autorze
Marta Banaś
Absolwentka Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Interesuje się historią regionu, turystyką górską w Beskidach Zachodnich oraz językiem czeskim.

Wszystkie teksty autora

Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Mateusz Balcerkiewicz
redaktor naczelny
redakcja@histmag.org
telefon: 798 537 653
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy