Kamil Piskała – „Zredukowani. O społecznych skutkach Wielkiego Kryzysu” – recenzja i ocena
Kamil Piskała – „Zredukowani. O społecznych skutkach Wielkiego Kryzysu” – recenzja i ocena
To nie jest po prostu kolejna publikacja o gospodarczym tąpnięciu początku lat trzydziestych. Autor od pierwszych stron daje do zrozumienia, że interesuje go nie tyle sam mechanizm kryzysu, ile człowiek wystawiony na jego działanie: bezrobotny, zepchnięty na margines, żyjący w lęku przed jutrem, upokarzany przez biedę, urzędową formalistykę i obojętność lepiej sytuowanych. Już we wstępie Piskała ustawia perspektywę swojej opowieści, odwołując się do obrazu Wojciecha Weissa Ecce homo i deklarując, że chce połączyć skalę makro z doświadczeniem jednostki, statystykę z losem konkretnych ludzi. To założenie okazuje się fundamentem całej książki.
Wielki Kryzys w polskiej historiografii bywał dotąd opisywany przede wszystkim jako kryzys produkcji, handlu, waluty, cen i budżetu. Piskała niczego z tego nie lekceważy, przeciwnie – pokazuje świetne wyczucie procesów gospodarczych. Przypomina choćby, że między 1928 a 1933 rokiem polska gospodarka skurczyła się o niemal jedną czwartą, a odbicie po 1932 roku było z perspektywy znacznej części społeczeństwa niemal niedostrzegalne. Ale najważniejsze jest co innego: autor nie zatrzymuje się na wskaźnikach. Każdą tabelę i każdy wykres każe czytać przez pryzmat ludzkiego doświadczenia – głodu, bezdomności, utraty godności, przymusu życia „umiejętnie”, czyli na granicy biologicznego i moralnego przetrwania.
Piskała trafnie rozpoznał też zasadniczy problem pamięci historycznej. Pisze wprost, że społeczne skutki Wielkiego Kryzysu zostały w polskiej pamięci przesłonięte przez doświadczenie II wojny światowej. To intuicja ważna i przekonująca. Wojna unieważniła w zbiorowej wyobraźni wcześniejsze cierpienia, a przecież – jak przypomina autor za Marcinem Zarembą – gdyby nie okupacja i Zagłada, to właśnie kryzys początku lat trzydziestych mógłby uchodzić za najbardziej traumatyczne doświadczenie społeczne polskiego XX wieku. „Zredukowani” są więc nie tylko książką historyczną, lecz także aktem przywracania pamięci o świecie, który na długo zniknął pod gruzami późniejszych katastrof.
Autor zaczyna od pozornie chłodnego obrazu polityczno-gospodarczego: od zlekceważonych ostrzeżeń sejmowej opozycji, od przemówień premiera Kazimierza Bartla, od wskaźników, które miały dowodzić stabilności państwa. Ten początek jest bardzo udany, bo pokazuje coś więcej niż tylko ekonomiczne błędy sanacji. Pokazuje złudzenie świata, który nie chce uwierzyć, że katastrofa już nadchodzi. Potem zaś autor konsekwentnie schodzi coraz niżej: z poziomu polityki gospodarczej do fabryki, z fabryki do mieszkania, z mieszkania do noclegowni, z noclegowni do doświadczenia człowieka, który zaczyna mówić o sobie jak o kimś „wyrzuconym poza nawias społeczeństwa”. To ruch nie tylko narracyjnie efektowny, ale też moralnie znaczący.
Bardzo przekonujące są partie poświęcone samej logice kryzysu. Piskała nie upraszcza. Potrafi objaśnić, dlaczego Polska została uderzona tak silnie, jak działały „nożyce cen”, czemu kartelizacja przemysłu była zarazem racjonalną strategią przedsiębiorców i społecznym ciężarem przerzucanym na konsumentów, zwłaszcza wieś. Gdy przytacza skargę bezrobotnego, który pyta, dlaczego angielskie świnie tuczy się tańszym polskim cukrem niż ten, który kupić musi polski biedak, nie robi tego dla publicystycznego efektu. Ten cytat odsłania przecież coś zasadniczego: doświadczenie niesprawiedliwości, bez którego nie sposób zrozumieć politycznej i społecznej temperatury epoki. Kryzys nie był tylko zjawiskiem ekonomicznym. Był szkołą gniewu i upokorzenia.
Znakomite są także te fragmenty, w których autor pokazuje rozpad codzienności. Lęk przed „redukcją”, wielogodzinne stanie po pomoc, niejasne kryteria przyznawania zapomóg, irytacja na urzędników, którzy siedzą w cieple i każą petentowi przyjść jutro, a także coraz brutalniejsza geografia biedy – to wszystko składa się na sugestywny obraz państwa, które nie tyle porzuciło swoich obywateli, ile po prostu nie umiało odpowiedzieć na skalę katastrofy. Piskała nie idzie jednak w tani oskarżycielski ton. Wie, że nawet niesprawne instytucje działały pod presją, a pomoc publiczna była uwikłana w politykę, budżet i strach przed buntem. Ta powściągliwość wzmacnia jego wywód.
Jeszcze większe wrażenie robią partie poświęcone strategiom przetrwania. Tu „Zredukowani” osiągają chyba najwyższy poziom. Piskała z wielką uważnością wsłuchuje się w głosy ludzi, którzy próbują zachować resztki sprawczości. Jedni ograniczają posiłki do minimum, inni podejmują chałupniczą pracę, jeszcze inni wędrują za zatrudnieniem setki kilometrów. Najbardziej przejmujące jest jednak to, że autor nie sprowadza tych zachowań do społecznej egzotyki. Nie ogląda biedy z bezpiecznego dystansu. Pokazuje ją jako doświadczenie graniczne, w którym wciąż stawką pozostaje człowieczeństwo. Cytowane przez niego wyznania bezrobotnych – o pokusie przestępstwa, o walce z głodem, o wstydzie, o chęci „po prostu żyć” – należą do najmocniejszych partii tej książki.
Osobny walor stanowi język. Piskała pisze klarownie, bez akademickiego nadęcia, a zarazem z dużą dyscypliną. Widać, że książka powstała na szerokiej bazie źródłowej i że autor znakomicie panuje nad materiałem statystycznym, prasowym i pamiętnikarskim. Umie wybierać. Dzięki temu „Zredukowani” mają rytm dobrze skomponowanego eseju historycznego, choć pozostają pracą rzetelną, nasyconą źródłami i bardzo solidnie osadzoną w literaturze przedmiotu.
Czy książka ma słabsze strony? Owszem – ale są to raczej konsekwencje przyjętej formuły. Sam autor uczciwie zaznacza, że nie tworzy pełnej syntezy Wielkiego Kryzysu w Polsce, lecz zwięzłe wprowadzenie do jego historii społecznej. Kto szuka całościowego opisu polityki gospodarczej państwa, szerszych porównań międzynarodowych albo bardziej rozbudowanych analiz politycznych, ten znajdzie tu raczej dobrze przemyślane tło niż wyczerpującą panoramę. Tyle że byłoby nieporozumieniem czynić z tego zarzut. Siłą „Zredukowanych” jest właśnie koncentracja: autor nie rozprasza uwagi i dzięki temu trafia w samo sedno.
Dlaczego więc jest to książka wyjątkowa? Bo przypomina, że historia gospodarcza nie musi być historią martwych cyfr, a historia społeczna nie musi rezygnować z analitycznej precyzji. Piskała pokazuje, że można jednocześnie tłumaczyć mechanizmy recesji i opowiadać o ludziach, którzy w jej trybach tracili pracę, mieszkanie, zdrowie i poczucie własnej wartości. To książka o Wielkim Kryzysie, ale zarazem o nowoczesnej kruchości: o świecie, w którym wystarczy kilka złych decyzji, załamanie rynku i instytucjonalna bezradność, by tysiące ludzi znalazły się „jak parias” poza wspólnotą.
Kto powinien ją przeczytać? Przede wszystkim ci, którzy interesują się II Rzecząpospolitą, ale chcieliby zobaczyć ją nie z perspektywy gabinetów ministrów, tylko kolejki po zapomogę, wilgotnej izby, baraku dla bezdomnych i wiejskiej biedy. Bardzo wiele wyniosą z tej lektury także nauczyciele, studenci i popularyzatorzy historii, bo „Zredukowani” świetnie nadają się do tego, by opowiadać o międzywojniu poza szkolnym stereotypem „państwa odbudowywanego z ruin”. Wreszcie – i może to najważniejsze – jest to książka dla czytelników współczesnych debat o nierównościach, ubóstwie i społecznym koszcie kryzysów. Piskała pisze o latach trzydziestych, ale jego opowieść nieustannie brzmi znajomo. I właśnie dlatego zostaje z czytelnikiem na długo.
