Kazimierz IV Jagiellończyk: jak pokonał Zakon i zbudował potęgę?

Trzeci syn Władysława Jagiełły należał do najbardziej aktywnych władców późnośredniowiecznej Europy. Został koronowany na króla Polski 25 czerwca 1447 roku, po trwającym ponad trzy lata bezkrólewiu, w trakcie którego domagał się bezspornych dowodów śmierci brata w bitwie pod Warną (listopad1444 roku). Jego panowanie należało do najdłuższych w dziejach Królestwa Polskiego – 45 lat w Koronie i aż 52 lata na Litwie, gdzie od trzynastego roku życia nosił tytuł wielkiego księcia. Choć obejmował tron niechętnie, ostatecznie jego rządy przyniosły trwałe efekty: po zwycięskiej wojnie odzyskał Pomorze Gdańskie, a pod koniec XV stulecia władztwo dynastii Jagiellonów w Europie budziło respekt na całym kontynencie.

Profesor Maria Bogucka podsumowuje sprzeczności Kazimierza IV, który był:

„Typowym reprezentantem przełomu dwu epok, co nadało jego charakterowi cechy dramatycznego rozdarcia. Na pierwszy rzut oka zresztą wydaje się być jeszcze w pełni człowiekiem średniowiecza. Do kręgu średniowiecznej kultury przypisuje go i owa niechęć do ksiąg, i wstręt do pióra (który stał się potem powodem niemiłych pomówień o analfabetyzm), i zamiłowanie do prostych rozrywek rycerskich, takich jak łowy i łaźnia. Tu także zaliczyć trzeba trudność dojścia do porozumienia z mieszczanami, łatwiejszy kontakt ze szlachtą, tkwiącą, bądź co bądź, podobnie jak on sam w rycerskiej tradycji, przede wszystkim zaś oparcie władztwa Jagiellonów na średniowiecznej zasadzie osadzania synów na tronach bez próby stworzenia bardziej jednolitego imperium. Ze średniowieczem łączy wreszcie Jagiellończyka niezwykle gorąca pobożność, kult relikwii św. Krzyża, niepokój o zbawienie, które usiłuje zapewnić sobie kupnem mszy odprawianych <wieczyście> w ufundowanej specjalnie w tym celu kaplicy-mauzoleum […]. Nie przeszkadzało to jednak, by na wskroś religijny władca przez całe lata stawiał czoło biskupom i papieżowi, nie lękał się klątwy, jaką obłożono Związek Pruski. Chciał wzmocnić państwo i nadać mu charakter bardziej nowoczesny, odrzucając reguły rządzące klasyczną monarchią średniowiecza, choć powodowało to zapewne u niego konflikty sumienia”.

Jakie były to sprzeczności? Choć króla wychowano w kręgu kultury rusko-bizantyńskiej, nagrobek zamówił u Wita Stwosza, artysty tworzącego w zupełnie odmiennym stylu. Człowiek prosty i głęboko pobożny otaczał się humanistami reprezentującymi nowe, renesansowe prądy intelektualne (Grzegorz z Sanoka, Kallimach). Mimo że nie uchodził za wybitnego wodza, odniósł wielkie zwycięstwo w wojnie trzynastoletniej. Choć miał skłonności autorytarne, przez wiele lat zmuszony był do powściągliwości i godzenia się z politycznymi porażkami. Ostatecznie, pomimo rozbieżnych ocen na przestrzeni dziejów, dziś powszechnie uznawany jest za władcę wybitnego, zapewne najwybitniejszego przedstawiciela swojej dynastii na polskim tronie.

Kazimierz Jagiellończyk: młody władca wchodzi na scenę i zwycięża Krzyżaków

Urodził się w 1427 roku. Gdy przyszedł na świat, jego ojciec miał 65 lub 75 lat. Jak pisał Maciej Miechowita syn pierwszego Jagiellona na polskim tronie był „wysokiego wzrostu; od przodu głowy do jej szczytu całkiem łysy; o twarzy podłużnej i chudej; mówił sepleniąc; od wczesnego dzieciństwa do starości życia zawsze myśliwy i ptasznik”. Według współczesnych był bardzo podobny do ojca, przypominał go wyglądem i sposobem życia.

Po śmierci Władysława III szlachta podjęła decyzję o powierzeniu tronu niespełna 20-letniemu Kazimierzowi. Jego panowanie cechowało się ścieraniem się dążeń do wzmocnienia władzy monarszej z partykularyzmem szlacheckim. Konieczność zawarcia kompromisów prowadziła do zaakceptowania przez króla szeregu przywilejów, które nadawały szerokie prawa stanowi rycerskiemu i szlacheckiemu. Jednocześnie skutecznie dążył do umocnienia instytucji państwowych, a także wzmocnienia znaczenia sejmu i sejmików, co stało się później fundamentem tzw. „złotej wolności”. To za jego czasów ukształtował się dwuizbowy sejm walny, a sejmiki ziemskie zyskały status kluczowych organów samorządowych. Co ważne, król potrafił rozgrywać ambicje szlachty przeciwko możnowładztwu, co było wyrazem jego wysokich kompetencji politycznych.

Najważniejszym wydarzeniem panowania Kazimierza była wojna trzynastoletnia (1454–1466), która rozpoczęła się, kiedy pruscy mieszczanie i szlachta przystąpili do Związku Pruskiego i wezwali polskiego króla do interwencji. W odpowiedzi Kazimierz ogłosił inkorporację całych Prus do Korony, co rozpoczęło wojnę z Zakonem. Początkowo wojska polskie poniosły porażki, jednak król wykazał się determinacją i zorganizował wojska zaciężne, m.in. dzięki wsparciu miast hanzeatyckich jak Gdańsk i Elbląg. Ostatecznie pokój toruński zawarty w 1466 roku był ogromnym sukcesem: Korona odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię jako tzw. Prusy Królewskie, a reszta państwa zakonnego została uznana za lenno polskie. Dzięki temu Polska uzyskała swobodny dostęp do Bałtyku, co miało ogromne znaczenie polityczne i gospodarcze dla kraju. Polska stała się głównym dostawcą zboża dla Europy, co legło u podstaw jej przyszłego bogactwa i mocarstwowego statusu.

Kazimierz Jagiellończyk: na drodze do potęgi dynastii i „złotego wieku”

W drugiej połowie XV stulecia dużym wyzwaniem dla regionu był wzrost potęgi Imperium Osmańskiego. Po zdobyciu Konstantynopola Turcja stała się realnym zagrożeniem dla Królestwa Węgier i ziem ruskich należących do Litwy. Kazimierz IV rozumiał, że Polska nie jest gotowa na krucjatę, unikał konfrontacji i chciał zachować równowagę sił. Jego polityka była reaktywna. Skupiał się na obronie granicy południowej, choć utrata portów czarnomorskich pod koniec jego panowania była dużą stratą. Dodatkowo najazdy tatarskie stanowiły poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa Litwy.

Polecamy e-book Marcina Sałańskiego pt. „Wielcy polskiego średniowiecza”:

Poza kierunkiem północnym ważnym obszarem aktywności króla Kazimierza IV była polityka dynastyczna wobec Czech i Węgier. Po śmierci króla Jerzego z Podiebradów wybór Władysława Jagiellończyka, syna polskiego monarchy, na króla Czech był dużym sukcesem domu Jagiellonów, ale jednocześnie doprowadził do długotrwałego sporu z Maciejem Korwinem, królem Węgier, który także rościł sobie prawa do Korony Św. Wacława. Ostatecznie, dzięki konsekwentnej polityce Kazimierza i blokowaniu aspiracji Habsburgów, Jagiellonowie utrzymali koronę czeską, a po śmierci Korwina także koronę węgierską, co w ostatniej dekadzie XV stulecia uczyniło ich najpotężniejszą dynastią w tej części Europy – panującą od Bałtyku do Adriatyku.

Z kolei na arenie wewnętrznej kluczowym momentem ustępstw i budowania pozycji szlachty były statuty nieszawskie z 1454 roku, wydane w trakcie wojny z Zakonem. Kazimierz zobowiązał się w nich m.in. do konsultowania z sejmikami ziemskimi decyzji o pospolitym ruszeniu i nakładaniu nowych podatków. Tym samym niejako scedował część odpowiedzialności za państwo na szlachtę, co z jednej strony pozwoliło na finansowanie długoletnich wojen, a z drugiej strony oznaczało ograniczenie władzy monarszej, osłabienie mieszczaństwa oraz przede wszystkim na wzmocnienie politycznej pozycji szlachty, która zaczęła kształtować ustrój państwa polsko-litewskiego.

To właśnie za rządów Kazimierza IV stworzono fundamenty pod późniejszy „złoty wiek” łączony z panowaniem jego syna Zygmunta Starego. Był to czas rozkwitu sztuki i nauki. Uniwersytet Krakowski, wspierany przez króla, należał do czołowych uczelni w regionie. Uczelnia przeżywała okres rozkwitu, kształciły się tu późniejsze elity państwa – duchowne i świeckie.

Kazimierz Jagiellończyk: historycy o „wielkim synu Jagiełły”

Król zmarł w Grodnie 7 czerwca 1492 roku, w drodze z Wilna do Krakowa. Miał 65 lat. Jako przyczynę śmierci podawano „biegunkę”, która najpewniej była jedynie jednym z objawów choroby. Odszedł wybitny władca, którego czterech synów z Elżbietą Rakuszanką, nazywaną „matką królów”, objęło trony: Władysław został królem Czech, Węgier i Chorwacji, natomiast Jan Olbracht, Aleksander i Zygmunt panowali w państwie polsko-litewskim.

Mimo przewagi pozytywnych ocen, trzeci syn Władysława Jagiełły jest w historiografii oceniany niejednoznacznie. Opinie współczesnych były rozbieżne: nie cenił go Długosz, chwalili natomiast Miechowita i Bernard Wapowski. W XIX wieku Michał Bobrzyński podkreślał jego charakter, energię i zasługi w dziele jednoczenia ziem polskich. Józef Szujski podziwiał jego „energię polityczną, domowe cnoty i staranność o wewnętrzne kraju dobro”. Stanisław Cat Mackiewicz nazywał go największym z królów. Marian Biskup i Karol Górski podsumowywali, że postać króla „rysuje się jako samowładcy. Rządy jego przy zewnętrznych pozorach uprzejmości były surowe, jednak surowsze na Litwie niż w Koronie”. Dodawali również, że:

„W swym pracowitym żywocie politycznym budował zręby wspólnego domu dla dwóch złączonych unią państw. Zadowalał się unią personalną i dynastyczną, na którą godzili się panowie litewscy, ale starał się wpoić w oba narody zrozumienie, że wspólna granica jest trwała i spokojna. […] Kazimierz zdobywając dostęp do morza w jakże ciężkiej wojnie i broniąc go nieustępliwie przez dalszych lat kilkanaście rzucił podstawy pod rozkwit <złotego wieku” za obu Zygmuntów”.

Bogucka podkreślała natomiast „trudną ocenę” „wielkiego syna Jagiełły”, który żył w „epoce decydującej, której przebieg ważył na losach naszego kraju przez długie stulecia”.

Bardziej krytyczny był Juliusz Bardach, który w dużej mierze zgadzał się z Janem Dąbrowskim, piszącym: „Młode lata Kazimierza zdawały się zapowiadać w nim wielkiego monarchę, który dokona przebudowy państwa polskiego na nowych podstawach. Nie brakowało mu ani energii, ani silnej woli, ani zręczności w przeprowadzaniu swoim zamiarów. Druga część panowania nadzieje te zawiodła. […] Nie miał Kazimierz zrozumienia dla doniosłości reformy finansowej i podatkowej ani dla organizacji armii stałej”. W konsekwencji mediewista z pewną przesadą konkludował, że „państwa polskiego na nowożytne nie przetworzył”. Bardach w „Poczcie królów i książąt polskich” był ostatecznie bardziej przychylny dla Jagiellończyka, zaznaczając, że „nawet najzręczniejsza polityka nie mogła zahamować czy zneutralizować” (oraz przewidzieć) problemów i wyzwań, które odziedziczyli po nim jego synowie.

Na zakończenie warto przytoczyć opinie Piotra Węcowskiego przedstawione w wywiadzie z Mirosławem Maciorowskim („Władcy Polski. Historia na nowo opowiedziana”). Badacz nazywał trzeciego syna Jagiełły „niezwykle bystrym i zdolnym” władcą, któremu „inni Jagiellonowie mogliby czyścić buty”. Odrzucał oskarżenia o fatalną politykę wobec miast i dążenia do absolutyzmu. Co więcej, jego zdaniem „Kazimierz po przyjeździe z Litwy musiał cały system władzy skonstruować od początku pod własne potrzeby. Niejako ułożyć kraj od nowa, wzmocnić go i ustabilizować. I niewątpliwie to mu się udało”. Nie powinno zatem dziwić, że w przeprowadzonym w 2025 roku przez Muzeum Historii Polski „Rankingu Królów Polski” na pierwszym miejscu w głosowaniu historyków wskazano właśnie Kazimierza IV Jagiellończyka.

Zapisz się za darmo do naszego cotygodniowego newslettera!

Bibliografia:

• Bardach Juliusz, Kazimierz Jagiellończyk  [w:] Poczet królów i książąt polskich, pod red. Andrzeja Garlickiego, Czytelnik, Warszawa 1987.
• Biskup Marian, Górski Karol, Kazimierz Jagiellończyk. Zbiór studiów o Polsce drugiej połowy XV wieku, PWN, Warszawa 1987.
• Bogucka Maria, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, PIW, Warszawa 1981.
• Maciejewska Beata, Maciorowski Mirosław, Władcy Polski. Historia na nowo opowiedziana, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2018.