Opublikowano
2015-02-08 16:49
Licencja
Wolna licencja

Kim była matka Anny Orzelskiej?

Życie prywatne króla Polski Augusta II Mocnego stanowi jedno z ciekawszych zagadnień czasów saskich. Pośród licznych mniej lub bardziej oficjalnych metres na szczególną uwagę zasługuje matka ukochanej nieślubnej córki władcy, Anny Orzelskiej.


Strony:
1 2 3

Anna Konstancja von Brockdorf, hrabina Cosel, słynna metresa Augusta II, bohaterka powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego i serialu telewizyjnego Hrabina Cosel] (obraz ze zbiorów Muzeum Łazienki Królewskie) Matka Anusi, darzonej przez Augusta II niemal kazirodczą miłością1, znana jest dzięki fabularyzowanemu utworowi Karla Ludwiga von Pöllnitza La Saxe Galante jako Henryka Duval lub Henryka Renard, nie doczekała się jednak sławy godnej hrabiny Cosel. W nowszej historiografii najwięcej uwagi poświęcili jej Stanisław Szenic i Marek Zgórniak2. Obydwaj autorzy zajmowali się jednak Renardówną na marginesie rozważań o członkach jej najbliższej rodziny: córki, Anny Orzelskiej, i brata, architekta Benedykta Renarda. Na podstawie badań wyżej wymienionych historyków możemy pokrótce zrekonstruować biogram naszej bohaterki.

Opierając się na archiwum Renardów zachowanym w Opawie, M. Zgórniak sądził, że kochanka Augusta II pochodziła z tej francuskiej rodziny zajmującej się działalnością kupiecką i miała na imię Anna Katarzyna. Ojciec bohaterki Andrzej Renard przybył do Polski zapewne z Hamburga i tutaj ożenił się z Teresą von Waldstein3. Anna Katarzyna miała dwóch braci: późniejszego generała wojsk saskich Jana Baptystę4 i wspomnianego wcześniej Benedykta. Najprawdopodobniej około r. 1706 (według S. Szenica jesienią r. 17015) nawiązała ona romans z królem polskim Augustem II Mocnym, z którego pochodziła urodzona 23 listopada 1707 córka Anna Katarzyna (Karolina). S. Szenic wymienia za niemieckimi historykami dwóch mężów Renardówny: pierwszym był handlarz win Franciszek Drian, po jego śmierci zaś była królewska kochanka wyszła za mąż po raz drugi w r. 1716. Jej drugi małżonek miał otrzymać od króla w zarząd łazienkę w Parku Ujazdowskim6. Nie mając pewności, kim był drugi mąż matki hrabiny Orzelskiej, S. Szenic przypuszcza na podstawie informacji z pisanego w latach 1728–1743 Herbarza Kacpra Niesieckiego, iż był nim Klaudiusz Henryk Morel.

O drugim małżonku Anny Katarzyny wspomina również M. Zgórniak, powołując się na dokument z 6 czerwca 1720 r., w którym wdowa po Klaudiuszu Henryku Morel de Carrieres Anna Katarzyna otrzymuje wraz z braćmi tytuły baronów7. Na podstawie księgi rachunkowej Jana Renarda poznajemy także datę zgonu Anny Katarzyny oraz miejsce jej pochówku: zmarła ona 26 maja 1721 (lub 1722) r. i została pochowana trzy dni później w kościele św. Jana Chrzciciela w Warszawie, przy wielkim ołtarzu od strony zakrystii8. Wydawałoby się zatem, iż nasza wiedza o matce ukochanej nieślubnej córki króla Polski i elektora Saksonii jest co najmniej satysfakcjonująca. Dokładne spojrzenie na źródła historyczne każe nam jednak zweryfikować przedstawione przez wyżej wymienionych autorów informacje.

Do najstarszych świadectw wspominających matkę Anny Orzelskiej należą relacje ministra saskiego gabinetu, hrabiego Manteuffla z 13 czerwca 1725 oraz francuskiego rezydenta Marrona z 15 lipca 1726, które jednak w pewien sposób wzajemnie się wykluczają. Pierwszy wspomina bowiem o nieżyjącej już pani Drian, zwanej „la Franzos”9, drugi zaś nazywa matkę Orzelskiej żoną hrabiego Guiscarda10. Przekaz Manteuffla potwierdzają pośrednio dokumenty historyczne. W latach 1707–1711 do grona agentów Augusta II Mocnego należał działający we Wrocławiu Franciszek Drian. Otrzymał tę funkcję 22 stycznia 1707 r., co idealnie zbiega się z okresem romansu jego domniemanej żony z polskim monarchą11. W informacji Marrona widziałbym już z kolei próby zwiększenia prestiżu młodej hrabiny, która po otrzymaniu nazwiska Orzelska i dzięki szczególnym względom swego biologicznego ojca mogła wzbogacać swoje koneksje, czyniąc z matki żonę hrabiego.

Henrietta Rénard (Duval) na grafice z La Saxe Galante, fabularyzowanej historii życia prywatnego Augusta II autorstwa Karla Ludwiga von Pöllnitza Kolejnym źródłem rzucającym światło na losy matki Anusi Orzelskiej jest kontrowersyjna La Saxe Galante Pöllnitza z 1734 r., która jednak poprzez swoją beletrystyczną formę wprowadza więcej zamętu niż cennych danych. U Pöllnitza Renardówna występuje bowiem jako Henryka, córka winiarza Duvala, która miała zwrócić uwagę króla swoją nieprzeciętną urodą. Do schadzek obojga miało dochodzić w kamienicy Duvala, a ich owocem była córka Anna. Król rozstał się jednak z winiarką pod wpływem nalegań jego oficjalnej metresy hrabiny Cosel, a o pochodzącym z tego związku dziecku przypomniał sobie dopiero po 17 latach12. W innym miejscu swego dzieła niemiecki pisarz wskazuje jednak poprawne nazwisko naszej bohaterki, tj. Renard, w swych Pamiętnikach przyznaje się zaś do niewiedzy, co tym bardziej nie pozwala nam traktować przekazu autora jako godnego zaufania13.

Więcej uwagi należy poświęcić przekazowi Kacpra Niesieckiego, który pisząc o rodzinie Renardów w swoim Herbarzu, wspomina o matce Orzelskiej tymi słowami: „siostra Jana, była za Klaudiuszem Henrykiem Morel, z której córka Maryanna Orzelska, księżna Holsztyńska”14. Informacja o małżeństwie siostry Renarda z Morelem zaczerpnięta została z Metryki Koronnej. Niesiecki wiedział zatem, że matką Anny Orzelskiej była siostra Jana Baptysty i Benedykta Renardów. Czy jednak utożsamienie jej z wdową po Klaudiuszu Henryku Morel nie było tylko przypuszczeniem autora? Odpowiedzieć na to pytanie mogą pomóc zachowane w archiwum w Opawie dokumenty, do których udało się dotrzeć M. Zgórniakowi.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Przejdź do informacji o możliwości wpłaty na rzecz Histmag.org!

Przypisy

1 S. Szenic, Królewskie kariery warszawianek, Warszawa 1959, s. 51.

2 Tamże, s. 51–66. M. Zgórniak, Benedykt Renard – architekt polski XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki”, t. 51 (1989), z. 1 [dalej powołuję się poprawioną wersję tego artykułu z r. 2013, [w:] Strona internetowa Marka Zgórniaka, 2013 [dostęp: 13 stycznia 2015], <http://users.uj.edu.pl/~zgorniak/publikacje/RENARD.pdf>.

3 Nazwisko żony Andrzeja Renarda podaje I. R. von Schönfeld, Adels-Schematismus des Österreichischen Kaiserstaates, t. 2, Wiedeń 1825, s. 227.

4 Zob. M. Zgórniak, Renard Jan Baptysta (ok. 1682–1746) starosta tyszowiecki, generał saski, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 31, 1988, s. 106–107.

5 Przyjmując za Pöllnitzem, iż romans króla z Renardówną miał miejsce podczas jego pobytu w Warszawie, S. Szenic [Królewskie kariery warszawianek…, s. 51–59] ustala rok urodzenia Orzelskiej na 1702. Biorąc jednak pod uwagę, iż prasowe nekrologi podają wyraźnie datę urodzenia 23 listopada 1707 oraz fakt, że w 1707 ojczym Anny został agentem królewskim, korekta zaproponowana przez Szenica wydaje się niewłaściwa (por. M. Zgórniak, Benedykt Renard – architekt polski…, s. 3).

6 S. Szenic, Królewskie kariery warszawianek…, s. 59.

7 AGAD, Metryka Kor., ks. 252, k. 33–35; ks. 222, k. 456–459.

8 M. Zgórniak, Benedykt Renard – architekt polski…, s. 4, przyp. 26.

9 M. Saski, Maurice, comte de Saxe, et Marie Josèphe de Saxe, dauphine de France: Lettres et documents inédits des archives de Dresde, Leipzig 1867, s. 48.

10 M. Zgórniak, Benedykt Renard – architekt polski…, s. 3, przyp. 18.

11 J. Matzke, Gesandtschaftswesen und diplomatischer Dienst Sachsens 1694-1763 [praca doktorska], Technische Universität Dresden 2007, s. 391, [w:] Qucosa. Quality Content of Saxony [biblioteka cyfrowa], 02 grudnia 2009 [dostęp: 13 stycznia 2015], <http://www.qucosa.de/fileadmin/data/qucosa/documents/2529/Dissertation_Matzke.pdf>.

12 K. L. von Pöllnitz, Ogień pałającej miłości, Warszawa 1973, s. 151–161.

13 M. Zgórniak, Benedykt Renard – architekt polski…, s. 3, przyp. 19.

14 K. Niesiecki, J. N. Bobrowicz, Herbarz polski, Lipsk 1841, s. 105–106. Klaudiusz Henryk Morel był od 1705 r. pułkownikiem w armii księcia Siedmiogrodu Franciszka II Rakoczego. Zob. dyplom mianowania C. Henryka Morel de Carrieres na pułkownika przez Franciszka Rakoczego, Archiwum Państwowe w Opawie, zespół Velkostatek Deštné [dalej: Deštné], nr 145.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Autor w swoim artykule stopniuje napięcie, przytaczając najpierw dotychczasowy stan wiedzy, ujawniając dopiero na końcu kim jest - jego zdaniem - matka hrabiny Anny Orzelskiej. Po kilkukrotnym przeczytaniu tekstu doszedłem jednak do wniosku, że wnioskowanie Autora prowadzące do konstatacji, że to Angelika Renard, czyli inna siostra Renardów, jest matką Anny Orzelskiej oparte jest na poszlakach (jak w procesie poszlakowym). Na pierwszy rzut oka wszystko się zgadza, zaś wnioskowanie z cytowanych przez Autora materiałów wydaje się logiczne. W tekście nie przedstawiono jednak żadnych nowych źródeł, dokumentów czy materiałów, do których dotarł Autor, a które byłyby nieznane niemieckim historykom, czy też Szenicowi i Zgórniakowi. A że takie materiały źródłowe są (i będą jeszcze odkrywane), wykażę to niżej.
Omawiany artykuł załączyłem na forum Związku Szlachty Polskiej na Facebooku i już po kilkunastu godzinach członek grupy, Pan Adam A. Pszczółkowski podlinkował skan metryki zgonu Anny de Morel (!), sporządzony w parafii św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Wynika z niego, że wspomniana Anna de Morel zmarła w dniu 27 maja 1721 roku w Warszawie! Tymczasem wszyscy, w tym Autor jako źródło wiedzy o dacie zgonu tej osoby cytują księgę rachunkową Jana Renarda, podczas gdy pierwszorzędnie źródło jest na wyciągnięcie ręki. Fakt odnalezienia metryki zgonu Anny Morel nie obala oczywiście teorii Autora o tym, że to jej siostra Angelika Renard jest matką hrabiny Anny Orzelskiej.
Poszedłem jednak "za ciosem" i zacząłem samodzielnie przeglądać metrykalia z przywołanej parafii św. Jana Chrzciciela w Warszawie (dostępne w Internecie) i odkryłem akt małżeństwa Angeliki Renard z Mikołajem Francose zwarty w dniu 15 stycznia 1707 roku!!! Nazwisko pana młodego zapisano jako Baptista, jednak z odkrytej metryki zgonu Józefa Francose, zapewne członka tej samej rodziny wiadomo, że nazwisko Francose zapisywano zamiennie, czy też używano jako Baptista (jest tam łaciński zwrot "vulgo"). Świadkiem zawarcia małżeństwa był Andrzej Renard, ojciec panny młodej. Czyżby nikt do tej pory nie zadał sobie trudu, by sprawdzić akta metrykalne z miejsca zamieszkania wymienionych w artykule bohaterów? Mam się czuć osobą, która ostatecznie potwierdziła, że Renardowie mieli jeszcze jedną siostrę? Zakładam, że wielu historyków miało w reku te księgi! Wracając jednak do meritum. Z analizy dokumentów wynika, że Angelika Renard zawierała małżeństwo po raz pierwszy, nie była zatem wdową po Franciszku Drianie. Ci historycy, którzy spekulują o tym, że Mikołaj Francose miał zawrzeć małżeństwo w 1716 r. z matką hrabiny Anny Orzelskiej są w błędzie. W świetle powyższych odkryć i ustaleń przekaz Manteuffela o tym, że matkę Orzelskiej zwano Panią Drian i "la Franzos" nie może odnosić się zatem do Angeliki Renard! Pominę tu kwestię chronologii, która nakazywała by przypuszczać, że Pani Drian powinna najpierw wyjść za Driana, potem za Francose. Chodzi tu przede wszystkim o to, że Mikołaj Francose zmarł ok. 1732 roku, jego żona Angelika Renard, jak wykazuje Autor, ok. 1719 roku, pierwsze małżeństwo zaś jakie zawierała odbyło się w 1707 roku. Gdzie tu miejsce na ślub z Franciszkiem Drianem?



Odpowiedz

Gość: Ava |

świetny artykuł. Widać autentyczne zainteresowanie tematem. Autor powinien książki pisać ;)



Odpowiedz

Gość: Marek Teler |

Informacja o rezydencie francuskim została zaczerpnięta z artykułu prof. Marka Zgórniaka o architekcie Benedykcie Renardzie, który z kolei powołuje się na "Vie de Charles-Henry, comte de Hoym, ambassadeur de Saxe-Pologne en France". Dotarłem do tej publikacji (jest dostępna online) i w niej Marron występuje bezimiennie. Wiadomo, że w Polsce był obecny przynajmniej w latach 1726-1727.



Odpowiedz

Gość: 1 |

Jakie imię nosił ów francuski rezydent Marron?



Odpowiedz
Marek Teler

Student IV roku dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, absolwent VIII Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Władysława IV w Warszawie. Autor książki „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”. Interesuje się mediewistyką i genealogią dynastyczną.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org