Kronikarz XX wieku

Historii uczymy się dziś z syntez, monografii i artykułów naukowych. Jednak korzenie historiografii tkwią w zupełnie odmiennej formie — literaturze pięknej. Takiej, jaką tworzyli Homer, Herodot czy też autorzy eposu o Gilgameszu.

Homer stworzył dwa eposy, opiewające czasy zamierzchłe i bohaterskie. Herodot opisywał wielkie dokonania Greków i barbarzyńców w czasach wojen perskich. Tukidydes, historyk racjonalista, w swej „Wojnie peloponeskiej” także użył wielu środków typowo literackich. Mowy wygłaszane przez bohaterów opowiadanej historii były spisywane przez autora i budowane według zasad klasycznej retoryki. Wartość tych relacji jest dla historyka ogromna — również z powodu ubóstwa innych źródeł.

Z czasem drogi historiografii i beletrystyki powoli się rozchodziły, by wziąć w końcu rozwód. Związek ten nie pozostał jednak bezowocny: powstała nawiązująca na swój sposób do dawnych tendencji tzw. literatura faktu — pamiętniki, relacje, eseistyka. Oraz reportaż...

***

Ryszard Kapuściński 4 III 1932–23 I 2007 (źródło: Wikipedia)

W latach 50. młody absolwent Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego ruszył w podróż reporterskim szlakiem. Z każdym krokiem szedł dalej i dalej, aż trafił w samo serce areny, na której faktycznie rozgrywała się historia czasów powojennych — do krajów trzeciego świata.

Afryka przełomu lat 50. i 60. to kraina wielkich wydarzeń i wielkich postaci: zdecydowanego lidera Nkwame Nkrumaha, idealisty Patrice'a Lumumby, dumnego cesarza Hajle Selasje, ale niestety także okrutnego Idiego Amina czy setek przywódców wojskowych junt. Ów młody reporter, Ryszard Kapuściński informował o nich Polaków najpierw jako jedyny afrykański korespondent Polskiej Agencji Prasowej, potem jako autor reportaży.

Nie tylko Afryka budzi jego zainteresowanie, fascynują go również Indie, Chiny Mao Tse Tsunga, Ameryka Południowa czasów rewolucji i krwawych junt, Bliski Wschód ogarnięty wojną arabsko-żydowską, Iran w czasie rewolucji islamskiej. Wreszcie chylący się ku upadkowi Związek Radziecki, do którego cesarz reportażu jedzie, gdy widzi, że musi obserwować i opisywać rozpad imperium.

Rzeczywistość opisywana przez Kapuścińskiego nie ogranicza się jednak tylko do świata polityki. Jego książki to spojrzenie na człowieka jako jednostkę i na ludzi jako społeczność. To obserwowanie procesu historycznego ze wszelkimi jego konsekwencjami i zaszłościami. To kalejdoskop przyczyn i skutków.

Reporter poświęcił jedną ze swych książek Herodotowi, greckiemu historykowi, którego Cyceron nazywa „ojcem historii”. Kapuściński określa go także mianem „pierwszego reportera”, który zbiera relacje, słucha ludzi i chce przekazać tę wiedzę innym. To być może truizm, ale tak jak Herodot wykorzystywał warsztat dziennikarza, tak Kapuściński ukazywał w swych dziełach naturę historyka: kronikarza, opisującego rzeczywistość obserwatora i badacza, który z szerokiej perspektywy spisuje historię powszechną. Obydwaj korzystali przy tym z wyjątkowego narzędzia — pięknej, epickiej formy literackiej.

Dziennikarze stawiają sobie Kapuścińskiego za wzór. Analitycy lubią czerpać z jego obserwacji, literaci podziwiają jego umiejętność konstruowania opisów. Czy historycy mogą korzystać z jego twórczości w swej pracy, wzorować się na nim? Trudno powiedzieć. Można jednak powiedzieć, że dzieła cesarza reportażu ukazują szeroką i ciekawą perspektywę poznawczą: historii nie tylko wieku XX, ale i wcześniejszych stuleci. Każdemu, kto podziela moją historyczną pasję, powiem jedno: przeczytaj.

O Ryszardzie Kapuścińskim w serwisie Histmag.org:

Informacja o śmierci pisarza wraz z krótkim biogramem

Inny Kapuściński — recenzja książki „Ten Inny”

„Ja ludzi lubię” — rozmowy z Cesarzem Reportażu — recenzja książki „Kapuściński: nie ogarniam świata”

Kolekcjoner kamieni — recenzja serii „Lapidaria”

W rzece wydarzeń — recenzja książki „Rwący nurt historii. Zapiski o XX i XXI wieku”

Dyskusja na temat twórczości pisarza na naszym forum dyskusyjnym.

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Tomasz Leszkowicz
Redaktor działu naukowego, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku, redaktor naczelny Histmag.org od grudnia 2014 roku do lipca 2017 roku. Doktorant w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Absolwent Instytutu Historycznego i Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Były członek Zarządu Studenckiego Koła Naukowego Historyków UW. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesuje się także społeczno-polityczną historią wojska. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Publikował m.in. w „Mówią Wieki”, „Uważam Rze Historia”, „Pamięci.pl”, „Polityce” oraz „Dziejach Najnowszych”. Oprócz historii pasjonuje go rock i poezja śpiewana, jest miłośnikiem kabaretów, książek Ryszarda Kapuścińskiego i Hansa Helmuta Kirsta oraz gier z serii Europa Universalis.

Wszystkie teksty autora

Polecane artykuły
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Magdalena Mikrut-Majeranek
redaktor naczelna
redakcja@histmag.org
telefon: 796 418 763
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy