Kwestia niepodległości Tatarów krymskich w latach 1917–1921

Pierwsza wojna światowa i rewolucja październikowa przyniosła wielu narodom nadzieję na niepodległość. W cieniu walk Polaków czy Ukraińców o swe państwo starali się również krymscy Tatarzy.

Początek trudnej drogi

W momencie gdy I wojna światowa zbliżała się ku końcowi, w Europie zaistniała nowa sytuacja polityczna, będąca efektem klęski państw centralnych i zwycięstwa Ententy. Sytuację na kontynencie europejskim zmienił również wybuch rewolucji październikowej w Rosji. Duże zmiany zaszły w Europie Środkowo-Wschodniej, powstały bowiem nowe organizmy państwowe, które opierały się na podstawach narodowych. Były to między innymi: Polska, Węgry, walcząca o niepodległość Ukraina i kraje nadbałtyckie

1
. W zaistniałej sytuacji swoje miejsce próbowali również znaleźć Tatarzy krymscy.

Ismail Bej Gaspriński (1851 – 1914) - tatarski „budziciel” (domena publiczna).
Walkę o swą niezależności Tatarzy rozpoczęli nieco wcześniej. Sprawcą rozbudzenia ambicji niepodległościowych Tatarów krymskich był Ismail Bej Gaspryała (Gaspriński) (1851 – 1914)
2
, który jako pierwszy rzucił hasło podniesienia narodu przez oświatę i wykazał zgubność emigracji Tatarów z Krymu
3
. Postrzegany był wówczas jako animator życia kulturalnego i politycznego Tatarów Krymu, Kazania i Turkiestanu, oraz budziciel ducha narodowego u Turko-Tatarów
4
. Swoje poglądy głosił na łamach pisma „Terdżyman” (Tłumacz)
5
. Jego starania przełożyły się na późniejsze wydarzenia związane z okresem I wojny światowej, kiedy to Tatarzy krymscy rozpoczęli ożywioną działalność na rzecz swojej niepodległości. Na początku wojny Jusuf Akczur powołał Komitet dla Pomocy Prawnej Muzułmańskiej Turecko-Tatarskiej Ludności Rosji
6
. Później organizacje o takim lub podobnym charakterze powstały w całej Europie, a nawet w Stanach Zjednoczonych
7
. Działania Tatarów rozpłynęły się jednakże w morzu innych wydarzeń, którymi żyła wówczas Europa.

Rewolucja lutowa na Krymie

Pierwszym sygnałem niosącym Tatarom nadzieję na zmiany w sprawie ich walki o niezależność była „Deklaracja Rządu Tymczasowego o jego zadaniach i obsadzie ministerstw” z 3 (16) marca 1917 roku

8
. Szczególnie ważny był dla nich trzeci punkt tej deklaracji, który oznajmiał zniesienie wszystkich ograniczeń wyznaniowych, stanowych i narodowych
9
. Potwierdzeniem tego było ogłoszenie przez Rząd Tymczasowy 20 marca (2 kwietnia) 1917 roku deklaracji o równości wszystkich obywateli Rosji
10
.

Tymczasem na Krymie zaszły duże zmiany, bowiem Rząd Tymczasowy zastąpił stare struktury władzy nowymi, również urzędników carskich zmienili ludzie mianowani przez ten organ. Taurydzki Zarząd Gubernialny przemianowano na Komisariat Gubernialny, a urząd gubernatora zaczął odtąd piastować komisarz, mianowano 18 burmistrzów. Powołano komitety obywatelskie, gubernialne i miejskie oraz okręgowe miejskie rady robotników, żołnierzy i marynarzy.

Tatarzy nie pozostali bierni wobec rozgrywających się wydarzeń. Natychmiast po wybuchu rewolucji lutowej przedstawiciele narodowych organizacji krymsko-tatarskich z Seytdżylitem Hattatem na czele rozpoczęli przygotowania do organizacji kongresu ludności tatarskiej Krymu

11
. Odbył się on w Symferopolu 25 marca (7 kwietnia) 1917 roku, a uczestniczyło w nim około 2000-3000 osób
12
. W trakcie obrad Kongresu wyłoniono Konstytuantę, która ogłosiła autonomię narodu i kultury, oraz przejęcie fundacji religijnej – wakufów
13
. Ważną decyzją, która została podjęta w trakcie obrad Kongresu było powołanie nowych instytucji religijnych oraz utworzenie silnego ośrodka władzy
14
. Sformułowano również pięć postulatów, które dotyczyły: proklamacji autonomii kulturalnej Tatarów, natychmiastowego odwołania z urzędu członków Muzułmańskiego Zarządu Duchownego i Komisji do spraw Wakuf, i wyznaczeniu następców, a także wybór Muzułmańskiego Komitetu Wykonawczego mającego sprawować rolę politycznego centrum kierowniczego narodu
15
. Nowym muftim Taurydy i zachodniej Rosji został Noman Czelebi Dżihan
16
. Funkcję dyrektora do spraw wakufów objął Dżafar Sejdamet
17
.

Noman Czelebi Dżihan (1885 – 1918) - tatarski polityk, poeta i pierwszy przywódca Krymskiej Republiki Ludowej (domena publiczna).
W toku obrad Konstytuanta wyłoniła także Komitet Wykonawczy, który składał się z 45 osób
18
. W jego skład wchodziły następujące oddziały: prezydium i sekretariat, zarząd duchowny (zajmował się sprawami religijnymi), oddział do spraw majątków wakufów, oddział do spraw oświaty ludowej, oddział budżetowy, oddział statystyczny
19
. Zadaniem komitetu była reorganizacja na korzyść tatarskiej ludności tego co już istniało, czyli administracji religijnej, świeckiej i wakufów
20
, a także przygotowanie Tatarów do pełnego przejęcia władzy na Krymie
21
. Równocześnie powstawały młodzieżowe i kobiece organizacje tatarskie, które miały na celu kształtowanie świadomości narodowej i przygotowanie swych członków do rządzenia półwyspem
22
. Główną siłą polityczną na Krymie była partia tatarska „Milli Firka”, której przewodniczący Asan Sabri Ajwazow wzywał do ustanowienia na Krymie niepodległego państwa
23
.

Rząd Tymczasowy uznał powyższe działania Tatarów. Potwierdził to premier Aleksander Kiereński, który podczas swego pobytu w Sewastopolu zgodził się jeszcze na wydzielenie wojsk tatarskich w osobną jednostkę

24
. Wkrótce przedstawiciel Rządu Tymczasowego na Krymie i szef Komisariatu Gubernialnego, Mikołaj Bogdanow, nakazał aresztowanie 23 lipca (5 sierpnia) 1917 roku wielkiego muftiego i późniejszego prezydenta – Nomana Czelebi Dżihana, oraz szefa sił zbrojnych Republiki Krymskiej – Szabarowa
25
. Wydarzenie to wywołało wielkie oburzenie wśród Tatarów, którzy zagrozili Bogdanowowi odwetem. Presja wywierana przez nich na komisarza spowodowała, że Czelebi Dżihan został wypuszczony z więzienia
26
. Nie wiadomo czy wypuszczono Szabarowa. Późniejsze wydarzenia zmusiły Tatarów do podjęcia zmasowanych działań na arenie politycznej.

Krym był pierwszy

25 października (7 listopada) 1917 roku w Piotrogrodzie w wyniku przewrotu ster władzy przejęli bolszewicy. Być może Tatarzy przewidzieli przebieg wydarzeń, bowiem na dzień przed przewrotem piotrogrodzkim zebrały się Komitet Wykonawczy i wspomniany już Kongres, które postanowiły zwołać Kurułtaj – Konstytuantę

27
. Działania te miały na celu ostateczne zmobilizowanie Tatarów
28
.

Kurułtaj otworzył swoje posiedzenie w Pałacu Chanów w Bachczysaraju

29
. Delegaci przyjęli Konstytucję oraz ogłosili niepodległość Krymu jako Krymskiej Republiki Ludowej
30
. Na czele państwa stanął rząd zwany Dyrektoriatem, którego prezydentem został Noman Czelebi Dżihan wspomagany przez przedstawicieli narodowych organizacji tatarskich reprezentujących wszystkie orientacje polityczne
31
. Zasiedli w nim między innymi wspominany już Dżafar Sejdamet
32
, Seid Abdułła Ozenbaszły, Ali Szkuri, Seytdżelil Hattat
33
.

Pałac Chanów Krymskich w Bachczysaraju, widok współczesny (fot. Pablo000 - Paweł Zaręba, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0).

Pierwszą decyzją nowego rządu było powołanie Sztabu Generalnego, który miał dowodzić wojskiem tatarskim

34
. W jego skład wchodziły między innymi: Krymski Pułk Dragonów, kilka batalionów oficerskich i dwie baterie polowe artylerii
35
. Oddziały rozmieszczono w Jałcie, Teodozji, Eupatorii i Sudaku
36
. Dżafar Sejdamet zwrócił się do wszystkich mieszkańców Krymu, a w szczególności Tatarów, o pomoc dla Armii Tatarskiej
37
. Na czele wojska stanęli Dżafar Sejdamet i pułkownik Makucha
38
.

Wspomniano już, że Rząd Tymczasowy tylko teoretycznie zaakceptował działania Tatarów na Krymie, które zmierzały do budowy ich niepodległego państwa. Podobnie postąpili wobec Tatarów bolszewicy, ich postawa była jednak bardziej stanowcza. 28 grudnia 1917 (10 stycznia 1918) roku Rejonowy Komitet Rewolucyjny – Rewkom zwrócił się do Dyrektoriatu i Dżafara Sejdameta z żądaniem, aby w ciągu 24 godzin żołnierze Krymskiego Pułku Konnego podporządkowali się wyznaczonym przez ten komitet komisarzom

39
. Dyrektoriat nie zastosował się do zaleceń bolszewików. Taki stan rzeczy nie trwał jednak długo, bowiem podczas styczniowej inwazji Armii Czerwonej na Krym siły tatarskie zostały rozbite w bitwie pod Almą 13 (26) stycznia 1918 roku i od tego czasu zaczęła się okupacja Krymu, która trwała do maja 1918 roku
40
.

Funkcjonariusze Ogólnorosyjskiej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem – WCzK rozpoczęli fizyczną eksterminację Tatarów na Krymie

41
. Polityka prowadzona w tym okresie przez bolszewików na Krymie kłóciła się z ich zapewnieniami, bowiem „Deklaracja Praw Narodów Rosji” z 3 (16) grudnia 1917 roku jasno precyzowała program narodowościowy bolszewików. Oznajmiała wręcz, że: Rada Komisarzy Ludowych postanowiła uznać następujące zasady za podstawę swej działalności wobec narodowości Rosji.

1. Równość i suwerenność narodów Rosji.

2. Prawo narodów Rosji do swobodnego samookreślenia aż do oderwania się i utworzenia własnego państwa.

3. Zniesienie wszelkiego rodzaju przywilejów i ograniczeń narodowościowych i narodowo-religijnych.

4. Swobodny rozwój mniejszości narodowych i grup etnograficznych zamieszkujących terytorium Rosji.

42

Nawet późniejszy akt – „Deklaracja Praw Ludu Pracującego i Wyzyskiwanego Rosji” wydana 3 (16) stycznia 1918 roku gwarantowała ludności Rosji wolność wyboru w sprawie uczestnictwa w przyszłym państwie chłopów i robotników

43
. Prowadzona przez bolszewików polityka w stosunku do Tatarów krymskich w okresie od stycznia do maja 1918 roku przeczyła wcześniejszym deklaracjom. Wydarzenia zaczęły jednakże przybierać korzystniejszy dla Krymu obrót w momencie zawarcia przez bolszewików pokoju z państwami centralnymi w Brześciu.

Traktat ten został podpisany 3 marca 1918 roku. Dla Tatarów krymskich najistotniejszy był w nim artykuł 6, który oznajmiał: Rosja zobowiązuje się niezwłocznie zawrzeć pokój z Ludową Republiką Ukrainy i uznać traktat pokoju zawarty przez to państwo z państwami Czwórprzymierza. Wojska rosyjskie i rosyjska Czerwona Gwardia opuszczą niezwłocznie terytorium Ukrainy. Rosja zaprzestanie wszelkiej agitacji oraz propagandy przeciw rządowi lub instytucjom publicznym Ludowej Republiki Ukrainy

44
. Drugim ważnym punktem, który sankcjonował wkroczenie wojsk niemieckich i austro-węgierskich na Ukrainę był artykuł 3 traktatu brzeskiego, który mówił: Okręgi leżące na zachód od linii ustanowionej przez umawiające się strony, należące poprzednio do Rosji, nie będą podlegały jej zwierzchnictwu […]. Wymienione terytoria będą wolne od wszelkich zobowiązań w stosunku do Rosji z tytułu ich poprzedniej przynależności do niej. Rosja wyrzeka się ingerowania w wewnętrzne sprawy tych terytoriów. Niemcy i Austro-Węgry zamierzają określić przyszły los tych terytoriów po porozumieniu z zamieszkującą je ludnością
45
.

W myśl postanowień brzeskich Rosja Radziecka straciła najżyźniejsze i najbogatsze tereny, dodatkowo musiała wpuścić na Ukrainę 450 000 żołnierzy niemieckich i austro-węgierskich

46
. Postanowienia z Brześcia spowodowały, że w sferze zainteresowań Niemców znalazł się również Krym.

Po traktacie brzeskim

Maciej Sulejman Sulkiewicz (1865 – 1920) - generał armii rosyjskiej, premier i minister spraw wojskowych Krymskiej Republiki Ludowej, w późniejszym okresie szef sztabu armii Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu (domena publiczna).
Wojska niemieckie wkroczyły na Półwysep Krymski na początku maja 1918 roku
47
. Niemcy od razu podjęli próby porozumienia się z Tatarami
48
. Równocześnie rozgorzała dyskusja nad przynależnością państwową Krymu, bowiem był to bogaty i atrakcyjny region o dużym znaczeniu strategicznym
49
. Rosja
50
i Ukraina deklarowały, że są pełnoprawnymi suwerenami Krymu
51
. Stało się jednakże inaczej niż chciało którekolwiek z tych państw i za przyzwoleniem Niemców polityczni działacze tatarscy rozpoczęli prace nad utworzeniem odrębnego rządu
52
. Na jego czele stanął generał Maciej Sulejman Sulkiewicz
53
. 5 czerwca 1918 roku powstał pod jego przewodnictwem nowy rząd, który został rozwiązany jeszcze tego samego dnia ze względu na rozbieżności między Sulkiewiczem a ministrami
54
. Pierwszymi decyzjami podjętymi przez ten rząd było całkowite anulowanie dekretów władzy radzieckiej i przywrócenie praw wydanych jeszcze za rządów Mikołaja II
55
. Nowy rząd sformowany ponownie przez Sulkiewicza powstał 19 czerwca 1918 roku
56
i zasiadali w nim przedstawiciele różnych narodowości zamieszkujących Krym
57
. Rząd ten przetrwał po częściowej rekonstrukcji tylko do października 1918 roku, kiedy to Krym został zajęty przez Armię Ochotniczą generała Antona Denikina, która wyparła wojska niemieckie z terenu Półwyspu
58
.

Okres rządów Sulkiewicza spowodował pobudzenie Tatarów Krymskich do działania. Wtedy to na Krymie rozpoczęli działalność Tatarzy polscy, którzy znaleźli się tam w związku z polityką przesiedleń, którą wymusiło na władzach carskich przesuwanie się frontu wschodniego podczas I wojny światowej

59
. Byli oni najlepiej wykształconą warstwą społeczną, od razu przechwycili w swe ręce część wydawnictw i prasy
60
. Ich działania przyczyniły się do podniesienia kultury ludności tatarskiej Krymu
61
.

Po ustąpieniu Sulkiewicza, pod koniec października 1918 roku został powołany nowy rząd. Na jego czele stanął Karaim krymski Salomon Krym

62
, a powołany przez niego organ otrzymał poparcie ze strony generała Denikina
63
. Jednak i ten rząd nie przetrwał długo, bowiem w kwietniu 1919 roku na Półwysep Krymski wkroczyła Armia Czerwona i 30 kwietnia tego roku, po tym jak czerwonoarmiści zajęli centralną część Krymu, została proklamowana Socjalistyczna Radziecka Republika Krymska
64
. Ten stan rzeczy również szybko się zmienił, bowiem w maju 1919 roku wojska „białych” powróciły na Krym. Tym razem generał Denikin nie chciał się układać się z Tatarami, co było spowodowane tym, że lewicowa frakcja Narodowej Partii Tatarskiej – „Milli Firka” poparła kwietniowe działania bolszewików
65
. Anton Denikin zakazał więc działalności wszystkich partii tatarskich, rozpoczął aresztowania działaczy i nałożył ostrą cenzurę na wydawnictwa tatarskie
66
. Tak było do kwietnia 1920 roku, kiedy to na Krymie ster rządów przejął generał Piotr Wrangel.

Ostatni krzyżowiec białej Rosji

Anton Denikin (1872 – 1947) - generał armii rosyjskiej, przywódca białych, głównodowodzący Armii Ochotniczej (domena publiczna).
W dniu 4 kwietnia 1920 roku Piotr Wrangel objął po generale Antonie Denikinie stanowisko głównodowodzącego SZPR – Siłami Zbrojnymi Południa Rosji
67
. Przed nowym wodzem stanęło wiele zadań: między innymi kwestie kontynuacji dalszej walki przeciw bolszewikom i reorganizacja armii, która w wyniku poniesionych klęsk musiała wycofać się na Krym. Do tego doszły sprawy związane z zapewnieniem utrzymania uchodźcom, zagwarantowania sobie poparcia mocarstw zachodnich, kształtem ustrojowym przyszłej Rosji i reformą rolną. Równie ważna była kwestia uzyskania poparcia nacji zamieszkujących Krym.

Najważniejszymi sprawami dla Tatarów były kwestia reformy rolnej i organizacja ustroju przyszłej Rosji. Już 12 maja 1920 roku został ogłoszony dekret o ziemi

68
. Precyzował on zasady przekazywania jej na własność, jednak nie rozstrzygał kwestii ziemi tatarskiej
69
. Być może Wrangel chciał rozwiązać tę sprawę w dalszej kolejności, jednak jego późniejsze działania pokazały, że Tatarzy nie mają w nim sprzymierzeńca. Prawdopodobnie na niechęć Wrangla do niepodległościowych dążeń Tatarów krymskich wpłynęły wydarzenia, które rozegrały się na przełomie 1917-1918 roku, o których już wspominałem. Wtedy to Piotr Wrangel przebywając na Krymie uznał działania podjęte przez Tatarów w sferze politycznej za „typową kiereńszczyznę” i nie przyjął proponowanego mu dowództwa nad armią tatarską
70
.

W kwietniu 1920 roku sytuacja po raz kolejny uległa zmianie. Wrangel chciał pozyskać Tatarów by stanęli razem z nim przeciw komunistom. Uzasadniał to tym, że element tatarski jest osadzony mocno w tradycji islamu i z natury nie może się skłaniać ku komunistom

71
. 30 maja 1920 roku zwołał on w Sewastopolu kongres, na którym stwierdził, że liczy na poświęcenie Tatarów, ale sam nie obiecał nic ponad wolność w sprawach religijnych i politycznych
72
. Z kolei przedstawiciele tatarscy: Osman Akczokrakły, Ibrahim Efendi Tarpi, Hakim Muslim, Mustafa Nury, Mustafa Mirza Kipczacki nie odpowiedzieli na prośby Wrangla i zakomunikowali mu, że sami będą walczyć o niepodległość
73
. Postawa ich znalazła odbicie w działaniach zmierzających do przyznania jakiemuś państwu mandatu opieki nad Krymem przez Ligę Narodów.

Najjaskrawiej zarysowały się w tym wypadku działania podjęte przez byłego przewodniczącego Kurułtaju, a później delegata tego organu do rozmów z rządami innych państw – Dżafara Sejdameta. Przebywał on już od stycznia 1919 roku w Lozannie. Wówczas to zwrócił się on za pośrednictwem polskiego posła w Bernie z prośbą, aby Polska objęła z ramienia Ligi Narodów mandat nad Krymem

74
. Najprawdopodobniej przyczynami, które zmusiły Sejdameta do podjęcia takiej decyzji były wspomniane już działania Denikina i Wrangla, natomiast podstawą do tej decyzji był artykuł 22 paktu Ligi Narodów
75
. Być może Sejdamet kierował się w tej sprawie kwestią zabezpieczenia przyszłych losów Krymu przed tym nadaniem takiego mandatu ewentualnemu zwycięzcy w wojnie domowej.

Rodzi się pytanie: dlaczego to Polska miałaby sprawować taki mandat? Motywy postępowania Sejdameta są jasne. Tatarzy polscy odegrali ważną rolę w rozbudzeniu świadomości narodowej wśród turko-tatarskiej ludności Krymu

76
, w związku z czym Polska jako ich ojczyzna wydawała się Sejdametowi odpowiednim krajem.

Piotr Wrangel (1878 – 1928) - z pochodzenia Niemiec bałtycki, generał armii rosyjskiej, ostatni przywódca białych (domena publiczna).
Tymczasem nastał październik 1920 roku, pozycja białogwardzistów jak i samego Wrangla była zagrożona. Siły Zbrojne Południa Rosji rozpoczęły ofensywę zadnieprzańską, która miała pozwolić wyrwać się białogwardyjskim wojskom z Krymu. Wrangel dysponował w owym czasie skromnymi środkami ludzkimi
77
i musiał pójść na ustępstwa. Rząd wranglowski reprezentowany przez Piotra Struwego zajął w sprawie narodów wcześniej wchodzących w skład imperium następujące stanowisko: ich funkcjonowanie, w tym także Tatarów, określałoby porozumienie takie jakie zostało zawarte z kozactwem Donu, Tereku, Kubania i Astrachania
78
. Sami Tatarzy nie chcieli jednak układać się z Wranglem, nawet jego klęski i postępujące zagrożenie bolszewickie nie spowodowały zmiany stanowiska tatarskich działaczy. W listopadzie 1920 roku ostatecznie upadły nadzieje Piotra Wrangla na wolną od bolszewików Rosję, bowiem przegrał on swoją krucjatę i musiał ewakuować się z Krymu. Również dla Tatarów zakończył się czas nadziei i oczekiwania na niepodległe państwo. W momencie wejścia na Krym Armii Czerwonej i WCzK nastał okres terroru wobec ludności tatarskiej
79
. Polityka wyniszczenia Tatarów wzmogła jednakże ich opór, co w końcu doprowadziło 18 października 1920 roku do uznania ich autonomii przez Radę Komisarzy Ludowych
80
. Było to częściowe zadośćuczynienie ich żądaniom, jednakże nigdy nie powstało niezależne państwo tatarskie.

Zobacz też:

Bibliografia

I. Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych – Warszawa 1. Ambasada RP w Londynie 2. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 3. Sztab Główny w Warszawie

II. Źródła drukowane

4. Grażdańska wojna na Ukrainie. Krach biełopolskoj interwencii. Rozgrom ukrainskoj nacjonalisticzeskoj kontrrewoljucii i biełogwardiejskich wojsk Wrangiela, mart-nojabr 1920, t. 3, red. Nikołaja Koljesnika, Kijew 1967. 5. Sierpowski S., Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego, t. 1, Poznań 1989. 6. Sobańska-Bondaruk M., Lenard S. B., Wiek XX w źródłach, Warszawa 2001. 7. Wojciechowski M., Purc J., Wybrane teksty źródłowe do historii narodów ZSRR (1801–1945), Toruń 1975.

III. Wspomnienia i pamiętniki

8. Słaszczow J., Biełyj Krym, Moskwa 1980. 9. Wrangel P., Wspomnienia, t. 1-2, Warszawa 1991.

IV. Prasa

10. Głos Lubelski, nr 131, 1920. 11. Głos Pracy, nr 108, 1920.

V. Opracowania

12. Balcerak W., Powstanie państw narodowych w Europie Środkowo – Wschodniej, Warszawa 1974. 13. Batowski H., Miedzy dwiema wojnami, Kraków 1988. 14. Borawski P., Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986. 15. Chazbijewicz S., Awdet, czyli powrót. Walka polityczna Tatarów krymskich zachowanie tożsamości narodowej i niepodległości państwa po II wojnie światowej, Olsztyn 2001. 16. Chazbijewicz S., Tatarzy krymscy: walka o naród i wolną ojczyznę, Poznań – Września 2001. 17. Drozd R., Powstanie i upadek państwa ukraińskiego. Ukraińska Republika Ludowa (1917–920), [w:] Ukraina – Polska, Koszalin 1999. 18. Mędrzecki W., Niemiecka interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Warszawa 2000. 19. Nadinskij P. N., Pobieda wielikoj oktjabrskoj socjalisticzeskoj riewoljucii w Krymu, [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957. 20. Pipes R., Rewolucja rosyjska, Warszawa 1994. 21. Sejdamet D., Krym. Przeszłość, teraźniejszość i dążenia niepodległościowe Tatarów Krymskich, Warszawa 1930.

22 Soysal A., Z dziejów Krymu. Polityka – Kultura – Emigracja. Warszawa 1938. 23. Szaszko E. N., Kommunisticzeskaja Partija – organizator borby trudjaszczychsja Protów inostrannych wojennych interwentow w Krymu, [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957. 24. Tulipanowa W. N., Twierdochliebowa A. B., Borba krymsko partijnoj organizacji za masy w okresie podgotowki i prowiedienija wielikoj oktjabrckoj socjalisticzeskoj riewoljucii, (fiewral – oktjabr 1917), [w:] Borba bolszewikow za plast. Sowietow w Krymu, Symferopol 1957. 25. Tyszkiewicz J., Z historii Tatarów polskich 1794–1944, Pułtusk 2002. 26. Zajączkowski W., W poszukiwaniu tożsamości społecznej. Inteligencja baszkirska, buriacka i tatarska wobec kwestii narodowej w Cesarstwie Rosyjskim i ZSRR, Lublin 2001.

VI. Strony internetowe

27. http://www.iccrimea.org/historical/cskirimer.html 28. http://www.tatar.net/

Polecamy e-book: „Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych”

„Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych”
Liczba stron: 480
Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez zabezpieczeń)
ISBN: 978-83-62329-99-1

Śledź nas!
Komentarze

O autorze
Dariusz Wierzchoś
Doktor nauk humanistycznych, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (Zakład Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej) oraz Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów. Specjalista w zakresie historii najnowszej Ukrainy i Rosji. Autor książki „Generał Piotr Wrangel - Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji”. oraz rozdziału „Krym. Od Scytów do Rosjan” w książce „Źródła Nienawiści: Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych” pod redakcją Kamila Janickiego.

Wszystkie teksty autora

Polecane artykuły
Pierwszy polski portal historyczny
ISSN: 1896-8651
Wydawca portalu
Michał Świgoń PROMOHISTORIA
ul. Koźmiana 2/89
01-606 Warszawa
telefon: 692 929 681
m.swigon@histmag.org
NIP 626-281-54-56
Numer konta: PL 33 1140 2004 0000 3802 7410 0716
Patronaty
Jak uzyskać patronat
Kontakt z redakcją
Magdalena Mikrut-Majeranek
redaktor naczelna
redakcja@histmag.org
telefon: 796 418 763
Reklamuj się u nas
Oferta reklamowa
Konkursy
Nasze konkursy