Stworzyła własny język, pisała o medycynie i doradzała władcom. Kim była Hildegarda z Bingen?

Około 1106 r. w progach benedyktyńskiego klasztoru w Disibodenbergu zjawiła się ośmioletnia dziewczynka. Według benedyktyńskiego mnicha Gwiberta z Gembloux, późniejszego skryby Hildegardy, rodzice ofiarowali ją Bogu już w dniu narodzin jako swoją „dziesięcinę”. Nikt wówczas nie przypuszczał, że dziecko przeznaczone do życia zakonnego stanie się jedną z najważniejszych mistyczek, autorek i uczonych XII wieku.

Początki życia klasztornego

Szczegóły z wczesnych lat życia Hildegardy nie są dobrze znane. Urodziła się w 1098 r. w Bermersheim koło Alzey jako dziesiąte lub siódme dziecko Hildeberta, rycerza w służbie Meginharda, hrabiego Spanheim i Mechthyldy. Była chorowitym i słabym dzieckiem. Hildegarda trafiła do klasztoru benedyktynów w Disibodenbergu jako oblatka. Otrzymała wszechstronne wykształcenie obejmujące naukę czytania, pisania oraz muzyki i śpiewu. Jej mentorką była wówczas Judyta pochodząca z możnego rodu Sponheimów.

Więcej niezwykłych historii średniowiecznych kobiet znajdziesz w książce „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny” autorstwa Anny Brzezińskiej.  

Wątpliwości budzi, kiedy dokładnie Hildegarda złożyła śluby zakonne. Prawdopodobnie miało to miejsce w roku 1112 lub rok bądź dwa lata później. Razem z Judytą stworzyła zalążek tworzonej przy klasztorze benedyktynów wspólnoty zakonnic, na której czele stanęła Judyta. Do obowiązków Hildegardy należało m.in. zajmowanie się ogrodem i opieka nad chorymi. Po śmierci mentorki w 1136 r. Hildegarda została jednogłośnie wybrana nową przełożoną wspólnoty.

Wizje

Zgodnie z własnym świadectwem Hildegardy spisanym później w jej hagiografii napisanej przez mnicha Teodoryka z Echternach, miała ona doświadczać wizji już od 3 roku życia. Opisała je jako światło, w którym pojawiały się obrazy, kształty i kolory; towarzyszył im również głos wyjaśniający to, co widziała, a w niektórych przypadkach również muzyka. Twierdziła, że ​​doświadczała wizji za pomocą wszystkich pięciu zmysłów: wzroku, słuchu, smaku, węchu i dotyku. Hildegarda długo utrzymywała swój dar w tajemnicy, bojąc się, jak inni mogą na niego zareagować. O wizjach wiedziała jedynie Judyta oraz Volmar, drugi nauczyciel Hildegardy i spowiednik zakonnic w Disibodenbergu.

 W 1141 r., w wieku 42 lat, Hildegarda miała otrzymać wizję nakazująca jej zapisywać wszystko, czego doświadcza. Pełna obaw zakonnica napisała list do słynnego i wpływowego teologa Bernarda z Clairvaux prosząc go o radę:

Ojcze, jestem głęboko poruszona wizją, która ukazała mi się dzięki boskiemu objawieniu, wizją, której nie widziałam fizycznymi oczami, lecz jedynie w duchu, […] od dzieciństwa byłam świadkiem wielkich cudów, których nie potrafię opisać językiem, ale w które Duch Boży nauczył mnie wierzyć

Bernard z Clairvaux odpowiedział, by „uznała ten dar za łaskę i odpowiedziała na niego z zapałem, pokorą i oddaniem […].” Z pomocą Volmara, który został jej skrybą, Hildegarda zaczęła spisywać swoje wizje. O darze Hildegardy dowiedział się wkrótce arcybiskup Henryk z Moguncji, pod którego jurysdykcją znajdował się klasztor w Disibodenbergu, a ten z kolei poinformował papieża Eugeniusza III. Po wizycie specjalnej komisji teologicznej Hildegarda otrzymała papieską zgodę na dokumentowanie swoich wizji. Ich fragmenty, dostarczone przez komisję, papież odczytał na synodzie w Trewirze w latach 1147-1148.

Wizjom Hildegardy często towarzyszyły dolegliwości fizyczne takie jak ból, osłabienie czy sztywność mięśni. Takie opisy skłoniły współczesnych badaczy do poszukiwania neurologicznych, fizjologicznych, a nawet psychologicznych przyczyn objawień. Brytyjski historyk medycyny Charles Singer postawił tezę, że Hildegarda cierpiała na przewlekłą migrenę. Tę teorię uznał i rozpowszechnił brytyjski neurolog i popularyzator nauki Oliver Sacks.

Mistyczka, uczona, artystka

Około 1148 r. wizja Hildegardy miała natchnąć ją do opuszczenia Disibodenbergu i założenia własnego klasztoru w Bingen am Rhein na wzgórzu św. Ruperta, gdzie rozwijająca się wspólnota mniszek wyzwoliłaby się spod wpływu mnichów. Mimo zdecydowanego sprzeciwu opata Kuno, dzięki wstawiennictwu arcybiskupa Moguncji Hildegarda opuściła Disibodenberg i wraz z 20 mniszkami założyła klasztor Rupertsberg, którego została przeoryszą.

W 1151 lub 1152 r. ukończyła Scivias, pierwsze z trzech teologicznych dzieł, w którym opisała 26 objawień. Z tego samego okresu pochodzą jej dwie prace o naukach przyrodniczych i medycynie, Physica oraz Cause et Curae. W pierwszej pracy wykazała się głęboką znajomością średniowiecznej medycyny, ziołolecznictwa i przyrodoznawstwa. Z kolei w Cause et Curae autorka pisze o przyczynach i metodach leczenia chorób, a także wyjaśnia jak opatrzeć fizyczne urazy np. oparzenia, złamania, zwichnięcia i skaleczenia. Hildegarda zostawiła nam niezwykle cenne dzieła, które pozwalają przyjrzeć się XII-wiecznym praktykom leczniczym i podejściu do ówczesnych chorób i fizycznych urazów.

Do najbardziej zaskakujących dzieł Hildegardy z Bingen należy Lingua ignota, czyli zbiór wymyślonych przez nią terminów uznawany przez część badaczy za najstarszy znany sztucznie stworzony język. Z kolei Litterae ignotae stanowi zbiór 23 nowych liter tworzących nieznany alfabet. Powód, dla którego Hildegarda postanowiła stworzyć coś takiego pozostaje tajemnicą. Być może miało to służyć celom mistycznym lub naukowym.

Hildegarda okazała się niezwykle utalentowaną kompozytorką. Spod jej ręki wyszło wiele pieśni religijnych, do których napisała słowa oraz muzykę. Do naszych czasów zachowało się około 70 utworów jej autorstwa. Była również hagiografką. Pozostawiła po sobie żywoty świętych: Vita sancti Ruperti i Vita sancti Disibodi. W 1163 r. Hildegarda ukończyła swoje drugie dzieło teologiczne pt. Liber Vitae Meritorum. Pod względem historycznym i teologicznym jest ono niezwykle ważne ze względu na jeden z najwcześniejszych rozwiniętych opisów czyśćca w literaturze średniowiecznej. Ostatnią księgę poświęconą objawieniom, Liber divinorum operum, ukończyła w 1173 r. po 10 latach pisania.

W świecie wielkiej polityki

Hildegarda szybko stała się sławna w całym chrześcijańskim świecie. Już w 1150 r. sam cesarz Fryderyk I Barbarossa zaprosił ją na spotkanie do swego pałacu w Ingelheim. Wzajemny szacunek, jaki zrodził się z tego spotkania znalazł odzwierciedlenie w późniejszych listach. Jeszcze 13 lat później władca wydał jej klasztorowi wieczysty edykt o ochronie cesarskiej. Cesarz nie był zresztą jedyną koronowaną głową, z którą Hildegarda utrzymywała kontakt. Przeorysza nawiązała korespondencję z wieloma wybitnymi postaciami swoich czasów, jak Henryk II Plantagenet czy Eleonora Akwitańska, którzy zwracali się do niej po duchowe wskazówki. Oto jej odpowiedź skierowana do Eleonory Akwitańskiej. Niestety nie wiemy z jakim problemem królowa zwróciła się do przeoryszy:

Twój umysł jest jak mur pokryty chmurami, a ty patrzysz wszędzie, ale nie znajdujesz spokoju. Ucieknij od tego i osiągnij stabilizację z Bogiem i ludźmi, a Bóg pomoże ci we wszystkich twoich udrękach. Niech Bóg obdarzy cię swoim błogosławieństwem i pomocą we wszystkich twoich dziełach.

Hildegarda z Bingen korespondowała także z papieżami: Eugeniuszem III i Anastazym IV oraz z wybitnymi teologami jak wspomniany już Bernard z Clairvaux czy Gerhoh z Reichersbergu. Z kolei, gdy w 1159 r. w Kościele doszło do schizmy wywołanej wyborem antypapieża Wiktora IV, Hildegarda nie wahała się wysyłać potępiających listów zarówno do niego, jak i popierającego go cesarza Fryderyka Barbarossy.

Do naszych czasów zachowało się łącznie ponad 300 listów, napisanych przez nią i do niej adresowanych. Ta niezwykle cenna kolekcja daje nam wgląd w prywatne życie, problemy i funkcjonowanie XII-wiecznych elit.

Kaznodziejka i buntowniczka

Hildegarda z Bingen była niezwykle odważną, uzdolnioną i mądrą kobietą, która nie bała się podważać autorytetów i wytyczać nowe szlaki. W 1165 r. Hildegarda założyła drugi klasztor w Ebingen, który odwiedzała regularnie dwa razy w tygodniu. To właśnie m.in. ruchliwość była jedną z najbardziej wyróżniających ją cech. Przeorysza podróżowała prowadząc intensywną działalność kaznodziejską, która była wówczas domeną wyłącznie mężczyzn. Hildegarda odbyła cztery podróże kaznodziejskie. W latach 1158-1159 udała się do Moguncji i Würzburga, w 1160 r. do Trewiru i Metzu, w latach 1161–1163 podróżowała wzdłuż Renu do Kolonii, a w latach 1170–1171 głosiła kazania w regionie Szwabii.

Treść jej kazań koncentrowała się wokół odkupienia, nawrócenia i potrzeby reformy duchowieństwa. Jako osoba duchowna nie bała się obnażać i otwarcie krytykować zepsucia Kościoła lub nawet wchodzić z nim w konflikt. Do najpoważniejszego incydentu doszło w 1178 r., gdy jej wspólnota pochowała rzekomo ekskomunikowanego szlachcica na cmentarzu klasztornym. Poproszona o ekshumację ciała Hildegarda nie dość, że odmówiła, to jeszcze zatarła wszelkie ślady po pochówku, twierdząc, że zmarły przed śmiercią pojednał się z Kościołem. Za nieposłuszeństwo wspólnota Hildegardy została objęta interdyktem, który zdjęto dopiero w marcu 1179, kiedy znaleźli się świadkowie potwierdzający jej wersję. Kilka miesięcy później, 17 września 1179 r. Hildegarda zmarła w wieku 81 lat.

Hildegarda należała do najbardziej niezwykłych osób swoich czasów, ale nie była jedyną średniowieczną kobietą, która wykraczała poza narzucone jej role. W klasztorach powstawały dzieła uczonych mniszek, mieszczki prowadziły interesy, a arystokratki zarządzały majątkami i angażowały się w politykę. Więcej takich historii poznasz siegając po „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny” autorstwa Anny Brzezińskiej. 

Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Wydawnictwem Marginesy.

Bibliografia

Źródła:

• Hildegardis Bingensis, Epistolarium, ed. Lieven Van Acker and Monika Klaes-Hachmoller, CCCM, 91b (Turnhout: Brepols, 2001), 78, ep. 318.
• Letters of Hildegard of Bingen, trans. Joseph L. Baird and Radd K. Ehrman (Oxford University, 1994), 27-28, ep.1.
• Hildegardis Bingensis, Epistolarium, ed. Lieven Van Acker and Monika Klaes-Hachmoller, CCCM, 91 (Turnhout: Brepols, 1991), 6-7, ep.1r.

Literatura:

• Flanagan S., Hildegard of Bingen, 1098–1179: A Visionary Life, London: Routledge, 1989.
• Foxhall K., Making Modern Migraine Medieval: Men of Science, Hildegard of Bingen and the Life of a Retrospective Diagnosis, „Medical History”, Volume. 58, Issue 3, July 2014, pp. 35 –374.
• Maddocks F., Hildegard of Bingen: The Woman of Her Age, New York: Doubleday, 2001.
• Newman B.(ed.), Voice of the Living Light: Hildegard of Bingen and Her World, [w:] Sibyl of the Rhine': Hildegard's Life and Times, Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, 1998.
• Silvas A., Jutta and Hildegard: The Biographical Sources, University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 1999.
• Singer C., The scientific views and visions of Saint Hildegard (1098–1180) [w:] C. Singer (ed.) Studies in the History and Method of Science, Oxford: Clarendon Press, 1917).