Opublikowano
2014-07-07 17:42
Licencja
Wolna licencja

Watażka, bohater, bóstwo. Nestor Machno oczami Ukraińców

Niegdyś przedstawiany był jako krwiożerczy watażka, rabuś i bandyta. Dziś jako ukraiński bohater narodowy, a nawet wcielenie boga Wisznu. Kim był Nestor Machno? Jak jest postrzegany?


Strony:
1 2

Przemiany

W 1985 roku KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego - zainicjowała nowy kurs polityczny pod nazwą pierestrojki – przebudowy. Istotą przekształceń systemowych w Związku Radzieckim były: modernizacja gospodarki, częściowe urynkowienie, zwiększanie swobód obywatelskich oraz ocieplenie stosunków z państwami zachodnimi. Przebudowa spowodowała, że wśród mieszkańców ZSRR – Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich - wzrosła, a niekiedy obudziła się świadomość narodowa. Od Ukrainy po Syberię, od Bałtyku po Kaukaz, zaczęto mówić bohaterach i symbolach narodowych, znów śpiewano zakazane dotychczas piosenki. Estończycy mogli mówić ponownie o Johanie Laidonerze – twórcy niepodległej Estonii. Mieszkańcy Kaukazu zamieszkujący Abchazję, Osetię, Nagorny Karabach, Gruzję domagali się niepodległości. To przebudzenie narodowe spowodowało, że Ukraińcy bez przeszkód mogli czytać „Kobzara” Tarasa Szewczenki, śpiewać zakazane piosenki, mówić o Nestorze Machno.

Kim był?

Nestor Machno - dowódca powstańczego zagonu. Zdjęcie wykonane w 1918 roku. (Źródło: W. Wołkowyński, Nestor Machno. Lehendy i realnist Kyiv 1994, s. 101) Urodził się 27 października 1888 roku w Hulajpolu, w rodzinie ukraińskiego chłopa. Według legendy, podczas chrztu małego Nestora w oknie zauważono błyskawicę. Pop wykrzyknął wówczas, że z małego dziecka wyrośnie wielki rozbójnik. Dzieciństwo i młodość Nestor miał ciężkie. Dorastał bez ojca w biednej, wielodzietnej rodzinie. Od najmłodszych lat musiał pracować na siebie i rodzinę. Ze względu na trudną sytuację materialną i charakter (określono go mianem choleryka i egocentryka) edukację zakończył prawdopodobnie na 4 klasie. Od 16 roku życia uprawiał działalność terrorystyczną, a za zabójstwo policjanta został skazany w 1908 roku na 20 lat więzienia. Z tego wyroku odbył 9 lat w moskiewskim więzieniu na Butyrkach. Tam poznał Piotra Arszynowa, również skazanego za działalność terrorystyczną. Arszynow był anarchistą – maksymalistą który uważał, że na drodze do wolności trzeba się poświęć, żeby osiągnąć konkretne rezultaty. To właśnie Arszynow zapoznał Machnę z ideologią anarchizmu.

Podczas pobytu na Butyrkach Nestor Machno rozpoczął ponownie naukę. Poznał gramatykę rosyjską, zajmował się matematyką, rosyjską literaturą, historią kultury i ekonomią polityczną. Tam też zetknął się z opowieściami o życiu słynnych kozackich watażków: Jemieliana Pugaczowa i Stieńki Razina – Kozaka dońskiego, przywódcy antycarskiej rebelii z 1670 roku. Jest bardzo prawdopodobne, że owe przekazy o działalności tych postaci i spotkania z Arszynowem zaowocowały tym, że w Machnie narodził się specyficzna idea anarchizmu powiązanego z kozackim umiłowaniem do wolności i samostanowienia.

Po wybuchu rewolucji lutowej Nestor Machno opuścił więzienie. Do momentu wkroczenia Niemiec na Ukrainę Machno był reprezentantem anarchistów w Związku Chłopskim i w Radzie Delegatów w Hulajpolu. Po wkroczeniu wojsk niemieckich na ziemię ukraińską rozpoczął walkę na czele niewielkiego oddziału przeciw okupantowi. Później kontynuował swą walkę przeciw Pawłowi Skoropadskiemu, a po jego upadku przeciw Symonowi Petlurze. Potem walczył przeciw Armii Czerwonej i białogwardyjskim generałom Antonowi Denikinowi i Piotrowi Wranglowi, przy czym działania przeciwko Armii Czerwonej były przerywane zawartymi z nią sojuszami. W tym też czasie Nestor Machno zorganizował na terenie Ukrainy ultraradykalne formacje zbrojne anarchistów, które zajmowały się „wywłaszczeniem obszarników” i „organizacją komun agrarnych”.

Ostateczne rozbicie białogwardzistów w listopadzie 1920 roku spowodowało, że bolszewicy zwrócili się przeciwko Nestorowi Machnie. Armia Czerwona rozpoczęła szeroko zakrojone działania, mające na celu ostateczne zniszczenie ruchu Machnowskiego i jego przywódcy. Do lata 1921 roku ruch machnowski na Ukrainie przestał istnieć, a sam Nestor Machno wraz niewielką grupą współpracowników i żoną udał się na emigrację.

Akta sprawy Nestora Machny - aresztanta więzienia w Katerynosławiu. 1910 rok. (Źródło: W. Wołkowyński, Nestor Machno. Lehendy i realnist Kyiv 1994, s. 98-99)

Powrót buntownika

Wspominałem, że pierestrojka spowodowała swoisty powrót Machny. Prawdziwy przełom związany był jednak z upadkiem komunizmu w Polsce. Ukraińcy, patrząc na wydarzenia zachodzące w naszym kraju, wierzyli głęboko, że i u nich nastąpią zmiany. Postać Nestora Machny postrzegano w rozpadającym się wówczas ZSRR jako kultową, symbol wolności i walki z komunizmem. Była ucieleśnieniem rodzimego Che Guevary, który uosabiał w społeczeństwie radzieckim, a po rozpadzie ZSRR rosyjskim i ukraińskim, cechy mającego fantazję bojownika, głoszącego kozackie ideały umiłowania wolności. Człowieka przemierzającego step z wiernymi towarzyszami broni i walczącego o ustanowienie państwa bez ciemiężycieli, zorganizowanego według wskazań Pierra Josepha Proudhona, Piotra Kropotkina, Michała Bakunina i innych wielkich teoretyków anarchizmu.

W społeczeństwie ukraińskim pojawiły się też inne wyobrażenia Nestora Machny. Leonid Wojcechow, odeski artysta awangardowy stwierdził, że Machno jest reinkarnacją Wisznu, jeźdźcem Maha – Yugi, czy objawieniem proroka Eliasza. Padały pomysły, by wykorzystać postać Machny w celach komercyjnych. Jednym z nich była idea stworzenia na zaporoskich stepach Machnolandu, zorganizowanego na wzór amerykańskiego Las Vegas. Na tych płaszczyznach, w społeczeństwie ukraińskim po rozpadzie Związku Radzieckiego, zaczął się kształtować historyczny obraz Machny.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Uwaga, wyświetliliśmy tylko ostatnio opublikowane komentarze. Zobacz wszystkie komentarze!

Gość: mbbaran |

"Katerynosławiu' - podpis pod zdjęciem. Uważam to za dziwoląg. Na fotografii jest "jak wół" nazwa: Jekakierinosławskoj. To się da tak po polsku napisać.



Odpowiedz

Gość: Anka |

Z nazwiskiem Machno Batko zetknęłam się 17lat temu.Pacowałam wtedy w Urz.Gminy i interesantka powiedziała mi ,że jej grunt który ma obecnie ,był kiedyś własnością Machno Batko ,że dostał go za cara .Dlatego musiał być jego zausznikiem".Nigdy nie interesowałam się tą postacią ,nawet nie wiedziaam ,kto to taki.Dopiero dziś przeczytałam ,że mieszkał trochę w Polsce ale co ma wspólnego ten grunt z jego postacią to nie wiem więcej.



Odpowiedz

Gość: MK |

Kilka uwag Panie Dariuszu: 1. Nestor Machno wchodził w sojusz nie tylko z bolszewikami, ale również z Dyrektoriatem URL. Miało to miejsce 15 września 1919 r. pod Humaniem. Ataman z Hulajpola szukał wtedy schronienia u petlurowców przed oddziałami gen. Słaszczowa z Sił Zbrojnych Południa Rosji (napisał Pan pracę, która dotykać powinna i tej kwestii- w końcu Machno był wtedy dla "białych" z Krymu jednym z ważniejszych przeciwników). Porozumienie było krótkotrwałe z uwagi na to, że machnowcy nie przedstawiali w tym czasie dużej wartości bojowej i nie byli w stanie utrzymać nawet krótkiego odcinka frontu w wypadku wybuchu regularnych walk ukraińsko-rosyjskich. 20 września na rozkaz Petlury współpraca ustała. Zresztą temat tej współpracy jest dosyć ciekawy, gdyż krążyły też plotki o tym, że Machno planował zamach na Petlurę, gdy ten 19 września odwiedzał w Humaniu 1. Brygadę Ukraińskich Strzelców Siczowych. 2. Mam też uwagę odnośnie Pańskiego komentarza, który bardzo wprowadza w błąd czytelników: "We współczesnej Ukrainie, miłośnicy UPA, czy SS Galizien swój "bastion" mają na Zachodniej Ukrainie, naddnieprze jest bardziej kosmopolityczne i tak naprawdę bardziej identyfikuje się z tradycja URL, nawiązuje do idei kozackich, tradycji rusi kijowskiej." Tak się składa, że tradycje Ukraińskiej Republiki Ludowej (i oczywiście zarazem ZURL) są bardzo żywe również w zachodnich obwodach Ukrainy co się objawia tak pozytywną pamięcią o Petlurze (przez długi czas po 1991 r. tylko tam lider Dyrektoriatu miał dobrą opinię co wykazywały sondaże, podczas, gdy na rzekomo "kosmopolitycznym" Naddnieprzu miano o nim zdecydowanie negatywną opinię), Hruszewskim, Ukraińskich Strzelcach Siczowych, tzw. chołodnojarskich powstańcach czy szacunkiem dla etosu kozackiego. Widać to nie tylko na przykładzie sondaży, ale również kupowanych książek, tworzonych grup rekonstrukcyjnych czy zainteresowań lokalnych historyków. 3. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na to, że Galicja na Ukrainie nie jest wcale jedynym matecznikiem ukraińskiej "prawicowości" czy tym bardziej "skrajnej prawicowości". Każdy ogarnięty ukraiński komentator powiedziałby Panu, że bardziej radykalna od takiej Svobody jest Radykalna Partia Ołeha Laszka, który jest typowym "wschodniakiem"- jego rodzina pochodzi w połowie z obwodu łuhańskiego (jego północnej, wiejskiej- bardzo proukraińskiej części) i z czernihowskiego. Koleś w swej polityce historycznej stawia na łączenie całej masy elementów historii zaczynając od Rusi Kijowskiej czy kozactwa po tradycję szeregowych żołnierzy Armii Czerwonej i UPA, przy jednoczesnym krytykowaniu tradycji postsowieckich (kult Stalina, jego generałów i marszałków czy NKWD) i prorosyjskich (carowie, kult prorosyjskich hetmanów kozackich). Także tutaj nie ma jakiejś geograficznej reguły bo zresztą szybko się okazało, że po upadku Partii Regionów mapa poglądów politycznych i historycznych na Ukrainie różni się diametralnie od dotychczasowych wyobrażeń większości Polaków. Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: Ur |

Wyszła teraz książka \"Machno w Polsce\", którą napisał Michał Przyborowski i Dariusz Wierzchoś.



Odpowiedz

Gość: harc |

dzięki Darek!



Odpowiedz
Dariusz Wierzchoś

Doktor nauk humanistycznych, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (Zakład Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej) oraz Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów. Specjalista w zakresie historii najnowszej Ukrainy i Rosji. Autor książki „Generał Piotr Wrangel - Działalność polityczna i wojskowa w latach rewolucji i wojny domowej w Rosji”. oraz rozdziału „Krym. Od Scytów do Rosjan” w książce „Źródła Nienawiści: Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych” pod redakcją Kamila Janickiego.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org