Opublikowano
2015-09-29 15:30
Licencja
Wolna licencja

Gustaw Waza – twórca nowożytnej Szwecji

29 września 1560 r. zmarł król Szwecji Gustaw Waza. Zerwał on ostatecznie unię kalmarską, wyzwalając Szwecję spod duńskiej przewagi. Wzmocnił władzę królewską ustanawiając dziedziczność tronu i wprowadził w kraju luteranizm. Zbudował podwaliny potęgi królestwa, które w XVII stuleciu odegrać miało rolę pierwszorzędnego gracza na arenie międzynarodowej.


Strony:
1 2 3

Trzy królestwa pod jednym berłem

Gustaw I Waza (1496-1560), założyciel dynastii i twórca szwedzkiej potęgi (domena publiczna) Dania, Szwecja i Norwegia połączone zostały unią personalną, którą zawarto w Kalmarze 20 lipca 1397 r. Trzy skandynawskie korony ozdobiły skronie Eryka Pomorskiego, jednak ambitny plan unii i jego niełatwa realizacja były życiowym dziełem… jego krewnej, Małgorzaty. Jedyna córka i dziedziczka wielkiego duńskiego króla, Waldemara IV Atterdaga (Odnowiciela), żona Haakona VI Magnussona, władcy Norwegii w latach 1343–1380 i Szwecji w latach 1362–1364, po śmierci ojca w 1376 r. objęła regencję w Danii, w imieniu sześcioletniego syna, Olafa. Cztery lata później zmarł jej mąż, pozostawiając norweski tron pod opieką Małgorzaty. Jej syn Olaf, spadkobierca obu koron, zmarł w 1387 r., a Małgorzata została władczynią Danii i Norwegii. W Szwecji od 1364 r. rządy sprawował Albrecht Meklemburski, miał on jednak wielu wrogów w swoim państwie. Wszystkim trzem królestwom skandynawskim zagrażała w tym czasie supremacja Hanzy na obszarze basenu Morza Bałtyckiego. Ojciec Małgorzaty, król Waldemar IV, prowadził wojnę z przemożnym związkiem kupieckim i utracił na jego rzecz panowanie nad cieśniną Sund i ważne łowiska śledzi. Żadne z państw skandynawskich nie było w stanie w pojedynkę przeciwstawić się przewadze gospodarczej Hanzy, ale siły trzech połączonych królestw mogłyby do tego wystarczyć. Małgorzata, władczyni Danii i Norwegii, podjęła przedstawiany już dawniej plan utworzenia unii państw skandynawskich. W 1389 r. wojska duńskie zaatakowały Szwecję, podzieloną sporami dynastycznymi.

Czy Zygmunt III Waza zasłużył na niesławę?

Czytaj dalej...

Małgorzata uczyniła spadkobiercą syna swojej siostrzenicy, Eryka, który został ukoronowany na władcę w każdym z trzech królestw. Szybko okazało się jednak, że skandynawskie państwa w ramach związku nie mają równych praw. Przewaga Danii była niezaprzeczalna i bardzo dotkliwa dla elit Szwecji i Norwegii. Bardzo szybko przeciwko nowemu królowi wybuchły rewolty. Jego następca, Krzysztof Bawarski, zdawał się bardziej dbać o równowagę trzech państw, ale po jego śmierci ponownie doszło do zerwania. W Danii królem został Chrystian I z dynastii Oldenburgów, który podporządkował sobie Norwegię, jednak w Szwecji władcą wybrano Karola Knutssona. Wskutek intryg możnych rodów, sprzymierzających się niekiedy z duńskim królem i ciągłych prób przywrócenia duńskiej zwierzchności nad Szwecją, Karol dwukrotnie tracił tron. Po jego śmierci w 1470 r. regentem ogłosił się jego siostrzeniec, Sten Sture, który 10 października 1471 r. pod Brunkeberg odniósł zwycięstwo nad wojskami Chrystiana I. Jednak społeczeństwo szwedzkie wciąż było podzielone, unia z Danią miała swoich zwolenników, zwłaszcza wśród szlachty wywodzącej się z południowych części królestwa. Sten Sture zdobył głównie poparcie chłopów i górników z regionów Dalarna i Uppland, jednak Rada Królewska była przeciwna jego polityce, dążąc do zbliżenia z Danią. W 1497 r. Sten Sture musiał ustąpić, a na króla Szwecji koronowano syna Chrystiana I, Jana. Jednak już po czterech latach wybuchło przeciwko niemu powstanie, dając początek długim zmaganiom, kontynuowanym przez syna Jana, Chrystiana II. W 1512 r. zmarł następca Stena Sture, regent Svante Nilsson. Rada powołała nowego regenta, ale część elity opowiedziała się za innym kandydatem, synem i imiennikiem Stena Sture. Ostatecznie ten ostatni objął urząd, wciąż jednak toczyły się walki skłóconych stronnictw, podczas gdy król duński Chrystian II najeżdżał kraj. W 1520 r. przypuścił on bardzo silny atak, Sten Sture zginął.

Tarcza herbowa dynastii Wazów (fot. Odejea, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported) Mimo oporu stawianego przez część Szwedów pod przywództwem żony zmarłego regenta, Krystyny Gyllenstierny część Rady popierała Chrystiana. Jesienią skapitulował Sztokholm, Szwecja była w rękach duńskiego władcy. Mimo zagwarantowanej przeciwnikom amnestii, król 7 listopada 1520 r. rozkazał stracić około stu osób, odgrywających najważniejsze role w walce z duńskim panowaniem. Wydarzenie to określa się w historiografii jako „krwawą łaźnię sztokholmską”. Ciała straconych spalono na stosie, majątki rodzin zostały skonfiskowane. Wśród ofiar znalazł się szlachcic Eryk Johansson Waza oraz jego zięć i przyrodnia siostra żony, Krystyna Gyllenstierna (żona regenta Stena Sture Młodszego). Żona Eryka i dwie jego córki zostały uprowadzone przez króla Chrystiana do Danii, gdzie zmarły rok później. W tym tragicznym momencie na scenę wkroczył syn Eryka, młody Gustaw Waza, który szczęśliwie uniknął śmierci, ale stracił wszystko. Udało mu się jednak wkrótce pomścić rodzinę.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book „Czy Zygmunt III Waza zasłużył na niesławę?”

Autor: Anna Pieńkowska, Maciej Pieńkowski
Tytuł: „Czy Zygmunt III Waza zasłużył na niesławę?”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-2-2

Stron: 63

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

4,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: za http://boson.salon24.pl/ |

Podstawy wielkiej, zbójeckiej potęgi Szwecji przygotował Gustaw I, zmarły w 1560 – zaczął, jak już pisałem, od przygotowania własnego zaplecza propagandowo-ideologicznego czyli utworzenia Kościoła Szwecji w 1536. Potem wprowadził system poboru zwany utskrivning – pastorowie robili spisy powszechne w swojej okolicy, po czym przygotowywali listy poborowe – tj. listy WSZYSTKICH mężczyzn w wieku 18-65 lat, poza kalekami i chorymi psychicznie. I w końcu, na każde wezwanie króla powoływali do wojska co dziesiątego z listy, za wyjątkiem szlachty i kmieciów gdzie to był co dwudziesty.



Odpowiedz
Monika Juzepczuk

Studentka historii na Uniwersytecie Warszawskim. Interesuje się historią średniowiecza, szczególnie dziejami Bizancjum i Francji. Jej inne pasje to muzyka klasyczna, zwłaszcza opera i literatura współczesna.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org