Opublikowano
2015-09-29 15:30
Licencja
Wolna licencja

Gustaw Waza – twórca nowożytnej Szwecji

(strona 2)

29 września 1560 r. zmarł król Szwecji Gustaw Waza. Zerwał on ostatecznie unię kalmarską, wyzwalając Szwecję spod duńskiej przewagi. Wzmocnił władzę królewską ustanawiając dziedziczność tronu i wprowadził w kraju luteranizm. Zbudował podwaliny potęgi królestwa, które w XVII stuleciu odegrać miało rolę pierwszorzędnego gracza na arenie międzynarodowej.


Strony:
1 2 3

Gustaw Eryksson Waza

Wjazd króla Gustawa Wazy do Sztokholmu w 1523 r. (domena publiczna)

Gustaw urodził się najprawdopodobniej w 1496 r., w Rydboholm, położonym w krainie Uppland, we wschodniej części Szwecji. Jego rodzice wywodzili się ze starych rodów szlacheckich. Ojciec pieczętował się herbem przedstawiającym snopek siana, po szwedzku vase, od której to nazwy wywodzi się używane w późniejszych czasach określenie rodu Wazów. Brali oni aktywny udział w rozgrywkach politycznych burzliwego okresu unii kalmarskiej. Gustaw przebywał na dworze regenta Stena Sture Młodszego, ale jesienią 1518 r. dostał się do niewoli duńskiej. Uciekł stamtąd do Lubeki i powrócił do Szwecji, aby dowiedzieć się o klęsce Stena, śmierci krewnych i konfiskacie majątku. Życie samego Gustawa również było w niebezpieczeństwie. W tej tragicznej sytuacji postanowił udać się do prowincji Dalarna, gdzie poprzednie bunty przeciwko władzy duńskiej zawsze znajdowały poparcie. Obalenie nowego króla wydawało się młodemu szlachcicowi jedynym sposobem pomszczenia rodziny i zyskania silnej pozycji w państwie. Podróż Gustawa do Dalarna została opisana w kronice Pedera Svarta, pisanej pod dyktando Gustawa i przedstawiającej jego panowanie tak, jak chciał aby je zapamiętano. To ona właśnie w dużej mierze stworzyła pozytywny obraz Gustawa i przekazała wiele związanych z nim legend, do tej pory obecnych w świadomości Szwedów. Przyszły król podróżować miał incognito, w chłopskim przebraniu. Początkowo nie znalazł zwolenników i musiał uciekać dalej. Svart opisuje niebezpieczną podróż, w czasie której uciekinier przedzierał się przez burze śnieżne. Jednak do Dalarna zaczęły docierać wieści o okrucieństwach króla Chrystiana. Mieszkańcy prowincji widząc swój błąd posłali po Gustawa i obiecali mu pomoc. W styczniu 1521 r. Gustaw został przywódcą prowincji Dalarna i rozpoczął powstanie, które bardzo szybko się rozprzestrzeniało. Chrystian, choć początkowo cieszył się sporym poparciem, ponieważ dzięki niemu zniknęła izolacja gospodarcza Szwecji, spowodowana panującym od wielu lat chaosem, utracił popularność. W obliczu braku pieniędzy po wojnach, duński król zaczął nakładać coraz większe podatki, a władzę w prowincjach sprawowali nielubiani duńscy i niemieccy wójtowie.

W lipcu 1521 r. Gustawa poparła Rada Królewska, a w sierpniu obwołano go regentem. Jednak do zdobycia największych twierdz, pozostających wciąż w rękach duńskich, niezbędne były większe siły, a przede wszystkim flota. Gustaw postanowił zawrzeć porozumienie z Lubeką. Mieszczanie chętnie przystali na to, ponieważ przewaga duńska w Skandynawii zagrażała ich interesom handlowym w basenie Morza Bałtyckiego. Lubeczanie porozumieli się w dodatku z księciem Fryderykiem Holsztyńskim, stryjem duńskiego Chrystiana i postanowili wysunąć go jako kandydata do duńskiej korony. Dzięki pomocy Lubeki udało się opanować najważniejsze twierdze, przede wszystkim Sztokholm. 6 czerwca 1523 r. Gustaw został wybrany na króla, nie koronował się jednak. Do dziś ten dzień jest świętem narodowym Szwecji. Jak się później okazało, zakończył on okres chaosu w państwie. Rozpoczął się niełatwy czas odbudowy i tworzenia podwalin przyszłej potęgi, jaką stała się Szwecja w następnym, XVII stuleciu.

Dania i Lubeka

Reformacja w Skandynawii. Cz. I: Szwecja i Finlandia

Czytaj dalej...
Pierwszym problemem z jakim musiał borykać się Gustaw tuż po objęciu władzy były stosunki z dotychczasowym sojusznikiem – Lubeką. Sprzymierzeniec niezbędny do zwycięstwa w walce z Danią zaczął bowiem niebezpiecznie rosnąć w siłę. Lubeczanom udało się obalić duńskiego Chrystiana II i osadzić na tronie Fryderyka Holsztyńskiego, który odwdzięczając się za wyniesienie przyznał im bardzo rozległe przywileje handlowe na Bałtyku. Gustaw, aby uniknąć połączeniu sił duńskich i lubeckich przeciwko sobie musiał również zgodzić się na liczne przywileje dla kupców. W latach 30. udało mu się jednak zbliżyć do Danii, której również zagrażała supremacja gospodarcza niemieckich miast. Po śmierci Fryderyka I poparł jego syna, Chrystiana III przeciw wspieranemu przez Lubekę Chrystianowi II. W 1537 r. udało się Gustawowi podpisać z Lubeką układ przywracający obowiązek płacenia ceł przez niemieckich kupców i znoszący wcześniejsze ograniczenia handlu szwedzkiego.

Västerås 1527 – początki parlamentaryzmu i reformacji

Protestanccy duchowni wręczają Gustawowi Wazie pierwsze wydanie Biblii w języku szwedzkim (domena publiczna)

Sytuacja wewnętrzna państwa po okresie chaosu również wymagała szybkiej interwencji i zaprowadzenia porządku. Królestwo wyczerpane długotrwałymi wojnami było w dodatku zadłużone na ogromne sumy u mieszczan lubeckich. Konieczność spłaty zobowiązań i odbudowy państwa skłaniała króla do poszukiwania dodatkowych źródeł finansowania. Kościół szwedzki posiadał w tym okresie ogromne majątki i wciąż cieszył się niezależnością. Chciał ją ograniczyć już Sten Sture Młodszy, poniósł jednak klęskę. Niektórzy duchowni szwedzcy, podobnie jak wielu przedstawicieli elity politycznej państwa, popierali czasem w okresie walk o władzę królów duńskich i utrzymanie unii kalmarskiej.

Tymczasem w Europie szerzył się ruch reformatorski, zapoczątkowany przez Marcina Lutra w 1517 r. Zdobywał on coraz większą popularność, a jego zwolennicy docierali również do Szwecji. Gustaw Waza, wspomagany przez dwóch wybitych szwedzkich zwolenników reformacji, Laurentiusa Andreae i Olausa Petri, postanowił wykorzystać ten nurt do zwiększenia władzy nad duchowieństwem i zagarnięcia jego ogromnych majątków na rzecz Korony. Gustaw zaczął wywierać coraz silniejszą presję finansową na Kościół, żądając oddawania dziesięcin i wszystkich dochodów kleru. W prowincjach Dalarna i Smålandia wybuchły niepokoje w obronie dawnej wiary. Gustaw, aby temu zaradzić zwołał zgromadzenie, w którym oprócz Rady uczestniczyć miała szlachta, przedstawiciele kapituł katedralnych, burmistrzowie i jeden rajca z każdego miasta oraz po sześciu reprezentantów chłopskich z każdego okręgu. Zjazd odbył się w niedzielę św. Trójcy 16 czerwca 1527 r. i jest uważany za pierwsze zgromadzenie mające charakter parlamentarny, dla którego zachowały się dokumenty wezwań na zjazd, przedstawionych tam propozycji królewskich, odpowiedzi uczestników oraz postanowienia. Wyjątkowo dramatycznie opisał całe zgromadzenie kronikarz Peder Svart, odmalowując bardzo żywo determinację króla, rzekomo wylewającego łzy i grożącego abdykacją. Ostateczne postanowienia, tzw. recesy spisano 24 czerwca. Nakazywały one konfiskatę części majątków kościelnych i ich dochodów oraz wszystkich zamków należących do kleru na rzecz króla. Pierwszy krok w kierunku reformacji został uczyniony, a Gustaw uzyskał społeczne poparcie dla przeprowadzonych reform i programu wzmocnienia władzy królewskiej. Dopiero wtedy Gustaw zdecydował się na dopełnienie aktu koronacji, prawdopodobnie odkładanego specjalnie na moment osłabienia znaczenia Kościoła w królestwie.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tytuł: „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-4-6

Stron: 82

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: za http://boson.salon24.pl/ |

Podstawy wielkiej, zbójeckiej potęgi Szwecji przygotował Gustaw I, zmarły w 1560 – zaczął, jak już pisałem, od przygotowania własnego zaplecza propagandowo-ideologicznego czyli utworzenia Kościoła Szwecji w 1536. Potem wprowadził system poboru zwany utskrivning – pastorowie robili spisy powszechne w swojej okolicy, po czym przygotowywali listy poborowe – tj. listy WSZYSTKICH mężczyzn w wieku 18-65 lat, poza kalekami i chorymi psychicznie. I w końcu, na każde wezwanie króla powoływali do wojska co dziesiątego z listy, za wyjątkiem szlachty i kmieciów gdzie to był co dwudziesty.



Odpowiedz
Monika Juzepczuk

Studentka historii na Uniwersytecie Warszawskim. Interesuje się historią średniowiecza, szczególnie dziejami Bizancjum i Francji. Jej inne pasje to muzyka klasyczna, zwłaszcza opera i literatura współczesna.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org