Opublikowano
2014-06-30 19:14
Licencja
Wolna licencja

Od monobanku do wolnego rynku. Transformacja systemu bankowego PRL w latach osiemdziesiątych

W połowie lat 70. polski system bankowy upodobnił się do swego radzieckiego odpowiednika. NBP przejął kompetencje instytucji kredytowych i oszczędnościowych. System monobanku formalnie funkcjonował aż do 1989 r., kiedy weszły w życie nowe przepisy przygotowane przez zespół prof. Władysława Baki.


1 2 3

Prawo bankowe z 1975 roku konstytuowało system bankowy składający się z czterech podmiotów. Narodowy Bank Polski, będący „państwowym bankiem emisyjnym oraz centralną instytucją kredytową, oszczędnościową, rozliczeniową i dewizową”, zajmował pozycję dominującą. Bank Gospodarki Żywnościowej obsługiwał sektory rolny, spółdzielczy i leśny, a dwa banki działające jako spółki akcyjne (Bank Handlowy oraz Bank Polska Kasa Opieki) obsługiwały transakcje z zagranicą oraz import wewnętrzny (Pewex, bony Pekao). Nadzór nad działalnością wszystkich banków sprawował Minister Finansów1.

Reforma z 1975 roku usankcjonowała dominującą pozycję NBP w systemie bankowym PRL (fot. Andrzej Barabasz, na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0)

Nieudana reforma

Reforma systemu bankowego zbiegła się ze zmianą podziału administracyjnego państwa (w tym samym roku zlikwidowano powiaty). Bankowość, jak i cały mechanizm funkcjonowania gospodarki miały być dostosowane do potrzeb polityki realizowanej przez państwo2. Wprowadzenie systemu monobanku w teorii miało usprawnić funkcjonowanie państwowych przedsiębiorstw zgodnie z zasadą „jeden bank, jeden rachunek, jeden kredytodawca”. W rzeczywistości podporządkowanie działalności banków decyzjom politycznym, pozbawienie ich autonomii i konkurencyjności, a także kredytowanie nierentownych, ale istotnych z punktu widzenia władz przedsiębiorstw doprowadziło do osłabienia polskiego systemu bankowego. Po latach uznano reformę za błąd. Autorzy opracowania przygotowanego w 1984 roku na potrzeby NBP pisali:

[…] zmiany strukturalne systemu bankowego oraz zakresu działania poszczególnych banków nie były oparte na zwartej koncepcji docelowej przyjętej w wyniku analizy zmian strukturalnych i systemowych zachodzących w gospodarce narodowej, lecz na podstawie różnych doraźnych czynników natury formalno-prawnej […] Zmiany stanowiły poważny krok wstecz w porównaniu do całego okresu powojennego. W wyniku zmian zniesiona została i tak już niewielka specjalizacja poszczególnych banków, a rola banku centralnego (NBP) w zasadzie została zrównana z rolą pozostałych banków3.

Przeczytaj też:

System bankowy w takim kształcie przetrwał do początku lat osiemdziesiątych. W następstwie pogłębiającego się u schyłku epoki Gierka kryzysu gospodarczego, fali strajków, postulatów gospodarczych wysuniętych przez strajkujących robotników oraz utworzenia niezależnego związku zawodowego o charakterze ogólnopolskim („Solidarność”), władze jesienią 1980 roku podjęły decyzję o rozpoczęciu prac nad reformą gospodarczą. Komisja ds. Reformy Gospodarczej, w skład której weszli przedstawiciele aparatu partyjnego i administracji, ekonomiści oraz przedstawiciele „Solidarności” (w charakterze obserwatorów) przygotowała projekt głębokich przeobrażeń systemu gospodarczego (I etap reformy). Zmiany miały doprowadzić do usamodzielnienia się przedsiębiorstw państwowych, które odtąd miały funkcjonować w oparciu o model samofinansowania. Państwo mogło wpływać pośrednio na przedsiębiorstwa poprzez cła, kursy walut, oprocentowanie kredytów czy politykę podatkową. Dodatkowo autorzy projektu zmian postulowali rozszerzenie uprawnień kontrolnych sejmu w stosunku do gospodarki4. Reforma miała objąć także bankowość. W lipcu 1981 roku wprowadzono zmiany do ustawy o prawie bankowym z 1975 roku. W ich wyniku banki do pewnego stopnia uniezależniły się od resortu finansów. Ich działalność została oparta na wytycznych rządu. Wzmocnieniu uległa pozycja prezesa NBP, którego na wniosek premiera miał powoływać i odwoływać sejm (poprzednio proces decyzyjny był wewnętrzną sprawą rządu). Ponadto utworzona została Rada Banków, która miała być organem koordynującym i konsultacyjnym banków (wspólnie z prezesem NBP Rada przejęła różne uprawnienia opiniodawcze i legislacyjne, którymi wcześniej dysponował Minister Finansów)5.

Edward Gierek z wizytą w PGR-ze w Rząśniku (fot. domena publiczna)

Pozorna niezależność

Wprowadzenie stanu wojennego nie przerwało prac nad przebudową systemu gospodarczego PRL. W ich trakcie podniesiony został postulat ustalenia nowych zasad relacji między przedsiębiorstwami i bankami, zwłaszcza w sferze kredytowania6. Zaopatrując przedsiębiorstwa (państwowe) w środki kredytowe, banki miały w większym niż dotychczas stopniu opierać się na przesłankach ekonomicznych (efektywność przedsięwzięć kredytowanych, wprowadzenie limitów kredytowych, „ryzykowne” kredyty tylko jako element procesu naprawczego)7. Część podnoszonych postulatów została uwzględniona w przepisach nowej ustawy o prawie bankowym z lutego 1982 roku, zgodnie z którą kredytowanie zostało poddane stosunkom cywilnoprawnym. Zabezpieczenie kredytu miały określać przepisy prawa cywilnego, wekslowego oraz zwyczaje przyjęte we współpracy z bankami zagranicznymi. Nowe kredyty dla przedsiębiorstw państwowych przynoszących straty mogły być przyznawane jedynie w ramach postępowania sanacyjnego (art. 25 i 26 ustawy)8.

Zobacz też:

Ustawa z 1982 roku utrzymała uprawnienia Rady Ministrów i NBP do określania zasad udzielania przez banki kredytów i maksymalnej granicy pobieranych odsetek. Ten oraz inne zapisy ustawy uzależniające działalność pozostałych banków od wytycznych rządu oraz NBP powodowały, że niektóre jej postanowienia podkreślające samodzielność banków można było uznać za martwy przepis9. Kształt sektora bankowego nie uległ w 1982 roku zmianom (nadal składał się z czterech głównych podmiotów: NBP, BGŻ i banków spółdzielczych, Banku Pekao S.A. oraz Banku Handlowego w Warszawie S.A.), choć wyłom stanowiła zapowiedź wydzielenia do lipca 1984 roku ze struktur banku centralnego Powszechnej Kasy Oszczędności, jako samodzielnego banku państwowego (art. 95 ustawy). Podjęcie takiej decyzji w formie ustawy potwierdzało, że reforma z połowy lat siedemdziesiątych była błędem.

Nowe prawo bankowe określiło cztery formy własności, w jakich banki mogły funkcjonować: banki państwowe, banki państwowo-spółdzielcze, banki spółdzielcze i banki w formie spółek akcyjnych. Każdorazowo zgodę na utworzenie nowego banku miała wydawać Rada Ministrów. Istotnym novum była możliwość tworzenia w Polsce oddziałów lub przedstawicielstw banków zagranicznych (art. 62 ustawy). Ustawa z 1982 r. dookreślała uprawnienia Rady Banków10, a także potwierdzała podległość prezesa NBP wobec sejmu11. Po latach w ocenach ustawy dominowały zarzuty dotyczące ograniczonej samodzielności banków oraz braku między nimi konkurencyjności12.

Przypisy

1 Ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. Prawo bankowe, Dz. U. 1975, nr 20, poz. 108.

2 W. Bień, Zmiany w systemie bankowym, „Bank i Kredyt”, r. 1975, nr 7–8, s. 237–240.

3 Archiwum Ministerstwa Finansów, Departament Organizacyjny, t. 806/B, NBP. Zarys koncepcji reformy systemu bankowego PRL, Warszawa 1984, s. 4–5.

4 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce. Geneza–rozwój–upadek, Warszawa 2009, s. 247.

5 Ustawa z dnia 3 lipca 1981 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe, Dz. U. 1981, nr 17, poz. 82.

6 L. Balcerowicz, Socjalizm. Kapitalizm. Transformacja. Szkice z przełomu epok, Warszawa 1997, s. 344–346.

7 J. Gliniecka, J. Harasimowicz, R. Krasnodębski, Polskie prawo bankowe (1918–1996), Warszawa 1996, s. 46.

8 Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. Prawo bankowe, Dz. U. 1982, nr 7, poz. 56.

9 E. Kostro, Reforma prawa bankowego, „Bank i Kredyt”, r. 1989, nr 6, s. 1.

10 W ustawie z 1982 r. poszerzone zostały kompetencje Rady dotyczące opiniowania statutów wszystkich banków państwowych działających w Polsce, projektów tworzenia i likwidacji banków (w tym ich zagranicznych oddziałów i filii) oraz wniosków dotyczących tworzenia za granicą banków z udziałem polskiego kapitału. Doprecyzowana została kreacyjna rola Rady. Przy tworzeniu lub likwidacji banku państwowego Rada Ministrów miała występować o opinię Rady Banków (Rada miała również opiniować projekty dotyczące tworzenia i likwidacji banków państwowo-spółdzielczych). Organ ten występował także do Prezesa Rady Ministrów z wnioskiem o powołanie lub odwołanie prezesa banku państwowego. Dodatkowo Rada miała koordynować politykę wynagradzania w całym sektorze bankowym, a także określać maksymalną wysokość prowizji i opłat pobieranych za poszczególne czynności bankowe. Por. D. T. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania systemu, Warszawa 2005, s. 153–154.

11 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce…, s. 260–261.

12 J. Gliniecka, J. Harasimowicz, R. Krasnodębski, Polskie prawo bankowe…, s. 48.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

1 2 3
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Krzysztof Michalski

Historyk i politolog, doktorant w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na dziejach PRL, w szczególności na historii relacji państwo-Kościół oraz na funkcjonowaniu systemu bankowego Polski Ludowej. Autor książki „Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989”.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org