Opublikowano
2016-07-15 15:41
Licencja
Wolna licencja

Nieograniczona secesja w myśli Herberta Spencera i jego następców

Chociaż Herbert Spencer jest bez wątpienia centralną postacią w historii myśli liberalnej, jego poglądy nie stanowiły jednolitego, niezmiennego w czasie monolitu. Przyglądając się jego twórczości w różnych okresach, dostrzec możemy nie tylko różne rozłożenie akcentów na poszczególne kwestie, ale również uwagi, które pozwalają na reinterpretację jego idei. Najciekawszą kwestią wydają się być oczywiście ta najbardziej kontrowersyjna: stosunek do instytucji państwa.


Strony:
1 2 3

Zobacz także: Prawo równej wolności. Czy Herbert Spencer był anarchistą?

W wieku lat zaledwie trzydziestu, Spencer wyłożył światu prawo równej wolności, na podstawie którego zbudował całą swoją filozofię polityczną. Twierdził, że całkowicie etyczna współegzystencja różnych ludzi ma miejsce wyłącznie wtedy, gdy ich działania nie ograniczają wolności innych. Logicznym następstwem tej zasady jest założenie, że wszystkie instytucje przez nich tworzone muszą funkcjonować na tych samych zasadach.

Herbert Spencer, obraz autorstwa Johna Hamiltona (domena publiczna)

To dość trywialne i niepozorne założenie niesie jednak za sobą poważne konsekwencje: sprowadziło Spencera do przekonania, że państwo musi być w każdym wymiarze dobrowolne. Tak, jak żadna piekarnia nie może zmuszać ludzi do kupowania oferowanego przez siebie pieczywa (ponieważ ograniczałoby to ich wolność działania), tak państwo nie może ich zmuszać do „kupowania” własnych usług. Każdy człowiek musi mieć więc możliwość wystąpienia – dokonania secesji – z państwa, tak samo jak może wystąpić z każdej innej instytucji, która mu nie odpowiada. Tym postulatem Spencer stawia się w kręgu anarchistów (szersze omówienie w: Prawo równej wolności. Czy Herbert Spencer był anarchistą).

Zdrada ideału młodości?

Prawo do nieograniczonej secesji (tzn. przysługującej każdemu indywidualnie) zostało wyłożone przez autora, podobnie jak prawo równej wolności, w „Statyce Społecznej”, jego pierwszej książce, po raz pierwszy opublikowanej w 1851 roku. Wszystko wskazuje jednak na to, że w kolejnych latach swojego życia Spencer zrewidował swoje przekonania w kierunku bardziej pro-państwowym. Wydaje się, że porzucił koncepcję indywidualnej secesji na rzecz konieczności istnienia (klasycznie rozumianego) państwa rozpościerającego nad ludźmi mieszkającymi w pewnych granicach realną władzę polityczną. Poniżej prześledzimy poszlaki, które prowadzą do tej konkluzji.

W 1884 roku wydano książkę „Człowiek przeciw państwu” („The man versus the state”). Jest to zbiór esejów wcześniej publikowanych na łamach „The Contemporary Review”, w których Spencer podkreśla, że każde społeczeństwo opiera się na współpracy oraz konkretyzuje, że w ogólnym rozrachunku są tylko dwa jej rodzaje: dobrowolna i przymusowa. Oczywiście filozof optuje za współpracą dobrowolną i apeluje o porzucenie wszelkich znamion przymusu, które uznaje za niezasadne nawet wtedy, gdy posiadają demokratyczną legitymizację. Twierdzi, że państwo powinno zająć się zapewnianiem tylko tych usług, których potrzebują wszyscy w podobnym stopniu i które z tego powodu są powszechnie akceptowalne. Dochodzi do wniosku, że warunek ten spełniają (wyłącznie) usługi obrony i sądownictwa.

Przeczytaj także:

Jest to jednak wniosek zaskakujący, gdyż chwile później sam autor zauważa, że nawet na tak ograniczone kompetencje państwa nie ma w społeczeństwie jednomyślnej zgody. Kwakrzy, których cechował skrajny pacyfizm, zapewne nie zgodziliby się z większością społeczeństwa w kwestii definicji koniecznego zakresu obrony i nie chcieliby ponosić kosztów z tym związanych. Spencer nie powołuje się już jednak na prawo do secesji, które pozwoliłoby sekcie na ucieczkę spod jurysdykcji państwa i ignorowanie instytucji, którą część z nich uważało za niemoralną.

Piramida hierarchii w kapitalizmie na jednym z plakatów związku zawodowego Robotnicy Przemysłowi Świata (domena publiczna) Trochę wcześniej, w 1882 roku, na rynku pojawiła się inna pozycja filozofa poruszająca problem z zakresu teorii państwa – „Instytucje polityczne” („Political institutions”), będąca częścią większej całości: „Zasad socjologii”. Tutaj Spencer poświęca więcej miejsca charakterystyce współpracy dobrowolnej i przymusowej. Autor pisze, że przy współpracy dobrowolnej ludzie mają na uwadze interes własny, jednak ich działania prowadzą do podziału pracy, który natomiast przynosi korzyści nie tylko im samym, ale również innym członkom społeczności.

Z kolei współpraca przymusowa (polityczna) motywowana bywa świadomą koniecznością działania na rzecz całej społeczności, a nie egoistycznie pojmowanych własnych celów. Obie formy współpracy są istotne dla powszechnego dobrobytu, o ile ta druga stosowana jest w sposób bardzo umiarkowany – podsumowuje Spencer. Filozof usprawiedliwia więc zmuszanie ludzi do pracy na rzecz ogółu, czym odchodzi od anarchizmu.

Bardzo ciekawą informację dotyczącą interesującego nas zagadnienia znajdziemy również w wydanej pośmiertnie autobiografii (1904). Wspominając okres publikacji „Statyki społecznej”, Spencer ubolewa, że wszystkie recenzje dotyczące jego pracy były bardzo powierzchowne i nie dotykały istoty poruszonych problemów. W obliczu braku wystarczająco ambitnej recenzji, którą mógłby przytoczyć, filozof sam postanawia wcielić się w rolę krytyka i napisać tekst godny recenzenta, który dokładnie przeczytał książkę i należycie przemyślał zawarte tam argumenty.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Strony:
1 2 3
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Łukasz Nieroda

Absolwent filologii angielskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Specjalizuje się w badaniu kultury anglo-amerykańskiej.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org