Opublikowano
2016-01-29 18:49
Licencja
Wolna licencja

Tytan, despota, patriota – Jan Nowak-Jeziorański

Radio Wolna Europa było dla wielu mieszkańców PRL jedyną szansą na kontakt z rzeczywistością poza żelazną kurtyną. Popularność i prestiż zapewnił rozgłośni przede wszystkim jeden człowiek. Kim był Jan Nowak-Jeziorański?


1 2 3 4

Zobacz też: Nie tylko Wolna Europa…

Gdy w 1943 roku przyszły dyrektor Sekcji Polskiej RWE wybierał sobie konspiracyjny pseudonim, zdecydował się na „Jana Nowaka”. Nie zdawał sobie wówczas sprawy, że pod nową tożsamością będzie wkrótce znany w całej Polsce, a nawet za granicą.

Jan Nowak-Jeziorański przemawia podczas 5-tej rocznicy powstania Polskiej Sekcji RWE (fot. ze zbiorów NAC, Rozgłośnia Polska „Radia Wolna Europa”, sygn. 36-52-6). Urodził się 2 października 1914 roku w Berlinie jako Zdzisław Jeziorański, syn urzędnika Wacława Jeziorańskiego i Elżbiety de domo Piotrowskiej. Po odzyskaniu niepodległości jego rodzice podjęli decyzję o powrocie do kraju, gdzie ukończył gimnazjum im. Adama Mickiewicza (stamtąd wywodziła się duża część jego późniejszych znajomości, np. Jan Kott, Jan Kwiatkowski i Ryszard Matuszewski), następnie zaś ukończył studia ekonomiczne w Poznaniu pod kierunkiem prof. Edwarda Taylora. Szykował się do napisania rozprawy doktorskiej, jednak plany jego i całego pokolenia pokrzyżowała wojna. We wrześniu 1939 roku znalazł się w 2 Dywizjonie Artylerii Konnej pod dowództwem majora Jana Olimpiusza Kamińskiego. Podczas starć na Wołyniu dostał się do niemieckiej niewoli, z której jednak rychło uciekł.

Kurier z Warszawy

Po porażce wojsk polskich zaczął działać w podziemiu. Zdecydował się na walkę propagandową: uczestniczył w akcji „N”, czyli kampanii dezinformującej i podkopującej morale Niemców za pomocą broszur i ulotek. W ramach swych konspiracyjnych podróży szybko nawiązał kontakty z polskim ruchem oporu w Gdyni i Gdańsku. W 1943 roku powierzono mu misję dostarczenia drogą morską via Sztokholm materiałów dla rządu emigracyjnego w Londynie. To był początek jego kariery jako kuriera. Do końca wojny wykonał trzy tego typu misje, przewożąc za każdym razem dokumenty niezwykłej wagi.

Wtedy postawił pierwsze kroki na drodze, która zaprowadziła go do Radia Wolna Europa. Dla Polaków na Wyspach stał się łącznikiem z okupowaną ojczyzną, człowiekiem, który posiadał najświeższe informacje, niezniekształcone przez propagandę okupanta i niebędące ograniczone do lakonicznych komunikatów konspiracyjnych radiostacji. Z tego powodu zapraszano go na liczne odczyty i prelekcje, na których opowiadał o kraju zarówno emigrantom, jak i Brytyjczykom. Niemal zawsze mówił do bardzo licznego audytorium. Okazało się, że miał do tego talent, który wkrótce doceniło BBC. W swoich odczytach radiowych dla tej stacji również opisywał okupowaną Polskę – walkę polskiego podziemia i warunki życia. Poznał wówczas podstawy pracy w mediach, kształtował się także jego dar prowadzenia ciekawej narracji.

Droga do Monachium

Mikrofon Radia Wolna Europa (fot. ze zbiorów NAC, Rozgłośnia Polska „Radia Wolna Europa”, sygn. 36-132-1). Gdy zakończyła się wojna, Jeziorański wraz z poślubioną podczas powstania łączniczką, Jadwigą Wolską „Gretą”, podjął decyzję o pozostaniu na emigracji. Znany był już wtedy pod swoim pseudonimem jako Jan Nowak, od 1943 roku zawsze używał bowiem tego aliasu. Małżonkowie uznali, że to konieczność, że dopóki Polska znajduje się pod okupacją, tym razem sowiecką, nie mają możliwości ułożenia sobie życia w ojczyźnie. W 1948 roku Jeziorański zaczął pracę w polskiej redakcji radia BBC. Uczył się tam rzemiosła pod okiem dwóch wybitnych postaci: Józefa Opieńskiego, niezwykle popularnego spikera i Czesława Halskiego, przedwojennego radiowca, krytyka muzycznego i kompozytora. Wiedza, którą wtedy zdobył, niezwykle przydała mu się w kolejnych latach.

Wraz z początkiem zimnej wojny Amerykanie zrozumieli, że będą potrzebować poparcia w państwach zajętych przez Związek Sowiecki. Do nawiązania z nimi kontaktu najlepiej nadawały się fale eteru, zainicjowano więc formowanie Radia Wolna Europa, którego sekcje narodowe miały być skierowane do słuchaczy w konkretnych krajach za żelazną kurtyną. W 1951 roku Polaków poproszono o zaproponowanie kandydatury na szefa nowopowstającej Rozgłośni Polskiej. Działacze emigracyjni, między innymi Stefan Korboński, zarekomendowali Nowaka. Wydawał się do tego idealny: odczyty i audycje zapewniły mu popularność i rozpoznawalność, zaś praca w BBC – konieczne doświadczenie. Został jednak oprotestowany przez Mikołajczyka, forsującego swojego protegowanego, Józefa Zarańskiego, lojalnego wobec emigracyjnego premiera byłego urzędnika MSZ. Amerykanie stwierdzili, że wobec niemożności zdecydowania się na jedną kandydaturę, wybiorą swojego człowieka. Padło na Lesława Bodeńskiego, niegdysiejszego pracownika wydziału prasowego MSZ. Już na jesieni opozycja antymikołajczykowska zdołała jednak przeforsować nominację Nowaka.

3 maja 1952 roku nowy dyrektor zainaugurował działalność zlokalizowanej w Monachium Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa. W swej przemowie Jeziorański wyłożył credo, jakim miała kierować się rozgłośnia:

Będziemy mówili wam prawdę, którą sowiecki reżim chce przed wami ukryć, by zabić w was resztki nadziei. Będziemy walczyć z fałszowaniem naszej historii. Będziemy głośno mówili to, czego społeczeństwo polskie wypowiedzieć głośno nie może, bo ma knebel w ustach.

Tekst inspirowany wydarzeniem „Na falach wolności. Jan Nowak-Jeziorański i Radio Wolna Europa”, organizowanym przez Muzeum Emigracji w Gdyni:

Tuż przed 90. urodzinami Gdyni, Muzeum Emigracji zaprasza do udziału w wydarzeniach upamiętniających postać Jana Nowaka-Jeziorańskiego, słynnego „Kuriera z Warszawy”, dyrektora Radia Wolna Europa i Honorowego Obywatela Miasta Gdyni. W dniach 6-7 lutego 2016 r., w ramach przedsięwzięcia „Na falach wolności”, odbędą się pokazy filmowe, spotkania, spacery tematyczne po wystawie oraz koncert multimedialny Łukasza L.U.C Rostkowskiego. Czytaj więcej

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy
Przemysław Mrówka

Absolwent Instytut Historycznego UW, były członek zarządu Koła Naukowego Historyków Wojskowości. Zajmuje się głównie historią wojskowości i drugiej połowy XX wieku, publikował, m. in. w „Gońcu Wolności”, „Uważam Rze Historia” i „Teologii Politycznej”. Były redaktor naczelny portalu Histmag.org. Miłośnik niezdrowego trybu życia.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org