Opublikowano
2013-07-24 17:32
Licencja
Wolna licencja

Z Orłem Białym poprzez wieki. Cz. 1: symbolika orła w starożytności i średniowieczu

Zanim orzeł stał się godłem państwa polskiego, funkcjonował w niezliczonych kulturach jako symbol rozmaitych bóstw i cnót, z rzadka tylko nabierając negatywnych konotacji.


1 2 3 4

Orzeł (łac. aquila) to jeden z najstarszych symboli w dziejach cywilizacji śródziemnomorskiej, znany także innym kręgom kulturowym, od Ameryki prekolumbijskiej po wyspy Azji południowo-wschodniej. Ludzie od tysiącleci podziwiali jego piękną sylwetkę, siłę, wytrwałość oraz swobodny lot zwrócony ku niebu. W wielu kulturach indiańskich orzeł to istota słoneczna, zwrócona ku niebu, w przeciwieństwie do ziemskiego jaguara. Jego pióra jako symbole promieni słonecznych wykorzystywano do wyrobu ozdób kultowych. Liczne dzikie plemiona zamieszkujące niegdyś Europę i Azję uznawały tego ptaka za symbol i wcielenie swych przodków, swój totem plemienny, jak czynią to do dziś np. australijscy Aborygeni. Łączono go ze słońcem, niebem, błyskawicą. Te pradawne wierzenia i tradycje przejęły pierwsze cywilizacje kręgu śródziemnomorskiego.

Fragment Steli Sępów (fot. Eric Gaba, na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0) Już w III tysiącleciu przed Chrystusem w starożytnej Mezopotamii Sumerowie, a następnie Babilończycy, zaczęli używać w symbolice religijnej, miejskiej i państwowej znaku orła, często przedstawianego zresztą z głową lwa. Jednym z najstarszych poświadczających to zabytków jest lwiogłowy orzeł umieszczony na steli sępów w sumeryjskim mieście Lagasz (zabytek datowany na ok. 2450 r. p.n.e.). Towarzyszy on postaci boga Ningirsu zaciągającego sieć pełną wojowników z miasta Umma pokonanych przez króla Eanatuma. Orzeł z głową lwa to gryf, istota spoza naszego świata, nietykalna, okrutna i dzika z natury; to najwyższy organizm w łańcuchu pokarmowym. Gryf, pożerając wszystkie inne istoty, przejmował na siebie ich winę za wzajemne zabijanie się. W ten sposób usprawiedliwiał złe czyny zwierząt i ludzi przed boskim sądem. Prezentował też połączenie dwóch natur: bóstw niebiańskich, solarnych (orzeł) z demonami (lew) – tego, co duchowe w człowieku, z tym, co cielesne. Z obszaru Mezopotamii (np. z przedstawień na babilońskich pieczęciach) znamy także motyw transportowania herosów na skrzydłach orła.

Dla starożytnych semickich Asyryjczyków orzeł był atrybutem boga słońca Ashura, a dla indoeuropejskich Persów – boga światła Ahuramazdy. Z kolei w Indiach orzeł z korpusem człowieka to słoneczny ptak o imieniu Garuda, wierzchowiec boga Wisznu, wróg węża (ucieleśnienia zła), nieraz przedstawiany z atrybutami tego boga: muszlą, maczugą czy też kwiatem lotosu. W czasach nowożytnych (XX w.) stał się on symbolem walki tubylców z europejskimi kolonizatorami, godłem republiki Indonezji i królestwa Syjamu (dziś Tajlandia).

Garuda jako godło Tailandii (rys. Sodacan, domena publiczna) W starożytnym Egipcie popularnym symbolem była uskrzydlona tarcza słoneczna. Składała się ona z dysku słonecznego, skrzydeł sokoła oraz dwóch kobr. Dla Egipcjan bardziej istotna była możliwość szerokiego oglądania świata (horyzont) i prędkość poruszania się po niebie (słońce – sokół) niż wartość bojowa orła (męstwo). Orzeł był traktowany początkowo jako jeszcze jedno ze zwierząt padlinożernych, których Egipcjanie szczerze nienawidzili. Wierzyli bowiem, że zachowanie ciała niezbędne jest do przetrwania duszy po śmierci człowieka – stąd zabiegi mumifikacyjne. Set (bóg zła) był przedstawiany jako zwierzę psowate, które uszkadzało mogiły w poszukiwaniu kości, podobnie Anubis – bóg mumifikacji. Dlatego właśnie Horusa (sokoła) przeciwstawiano jako reprezentanta nieba i dobra Setowi, reprezentującemu ziemię i zło. Orzeł (lub sęp) egipski był przedstawiany pod literą alef.

Egipcjanie zaakceptowali orła dopiero w późnym okresie swych dziejów, zapewne pod wpływem religii i kultury greckiej, stopniowo utożsamiając go symbolicznie z sokołem Horusa. Pod rządami dynastii ptolemejskiej (IV w. p.n.e. – I w. n.e.) Egipcjanie zaczęli używać symbolu orła jako godła wojskowego. Podobną rolę przypisywali mu także najwięksi zdobywcy Starożytnego Wschodu, Persowie, dając tym przykład Rzymianom.

Obok orła, sępa i sokoła w szeroko rozumianym świecie antycznym występuje jeszcze inny znaczący ptak – feniks. U źródeł Nilu znajdują się jeziora, w których woda osiąga temperaturę 80°C, więc nie nadają się do zamieszkania dla normalnych zwierząt. Są jednak ptaki, które właśnie tam na małych sztucznych wysepkach tworzą gniazda i w ściśle określonym czasie składają jaja, po czym następuje wylęg i szybki rozwój młodych. Stąd ludzie zamieszkujący okoliczne tereny widzieli ptaki, które „znikają” w terenie nie nadającym się do zamieszkania, a następnie stamtąd powracają. Stało się to podstawą powstania mitu o ptaku, który zamienia się w popiół, a następnie się odradza. Mit feniksa za pośrednictwem Greków i Rzymian dotarł do świata zachodniego.

Feniks w Liber Chronicarum Hartmanna Schedela, 1493 r. (drzeworyt z pracowni Michała Wolgemuta)

Nie najlepszą opinią, cieszył się orzeł także u starożytnych Hebrajczyków (Żydów), którzy przed podbojem kraju Kanaan (Ziemi Świętej) byli ludem pasterskim. Orzeł został zrehabilitowany i uzyskał nowe symboliczne, pozytywne znaczenia dopiero w Nowym Testamencie (o czym będzie mowa dalej).

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tytuł: „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-4-6

Stron: 82

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

1 2 3 4
Regulamin komentarzy

Uwaga, wyświetliliśmy tylko ostatnio opublikowane komentarze. Zobacz wszystkie komentarze!

Gość: JESTEM |

Przeczytałam część pierwszą. Interesujący artykuł. p.s. IZIS, Izyda - egipska "bogini" także była przedstawiana jako ORLICA: http://img3.wikia.nocookie.net/__cb20120109131900/egipt/images/4/4f/Izyda_rozkładająca_uskrzydlone_ramiona.jpg W Kodeksie z Laud też jest piękny obraz symboliczny z ORŁEM, który "kręci" Kołem Życia: http://www.famsi.org/research/pohl/jpcodices/laud/laud01.jpg Orzeł Świadomości (bursztynowy zresztą) w tradycjach starożytnych Tolteków jest Świadomością, która "obdarza" każdą istotę cząsteczką tejże Świadomości przy każdych narodzinach, a "odbiera" ją przy jej śmierci. Dlatego Toltekowie jako Nieskazitelni przygotowywali się do "abstrakcyjnego lotu" pozwalającego im przelecieć "za plecami orła" i nie dać się pochłonąć - zniknąć w jego dziobie. Może kolejny etap to - jak we śnie Kai - można usiąść na takim Orle i polecieć… :-D Teraz poczytam część drugą.



Odpowiedz

Gość: JESTEM |

Dodam, że w wielu tradycjach Rdzennych Ludów obu Ameryk ORZEŁ był posłannikiem DUCHA albo też był wręcz utożsamiany z DUCHEM. Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: BartoszKazibudzki |

Bardzo dobry i zacny tekst, pozwoliłem sobie skorzystać z fragmentu o feniksie na użytek tekstu http://teczowaperla.pl/boskie-ptaki/ Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: Tomek |

dziękuję za te sprostowania



Odpowiedz

Gość: Atalanta |

Salve, Taka mała uwaga: „Warrusie, oddaj mi moje legiony!” - słów tych August nie wypowiedział w chwili śmierci tylko po klęsce teutoburskiej ponieważ "podobno tak był tym przybity, że przez szereg miesięcy nie golił brody ani włosów nie strzygł. Nieraz tłukł głową o ścianę , wołając głośno: Vare, redde mihi legiones!"(Suet. Aug. 23); córka Julia z kolei przeżyła go o kilka miesięcy.



Odpowiedz
Tomasz Pietras

Doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Łódzkiego, członek Zarządu Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego. Autor m.in. książkowej biografii kontrowersyjnego biskupa krakowskiego Jana Muskaty pt. „Krwawy wilk z pastorałem”. Biskup krakowski Jan zwany Muskatą (ok 1250–1320). Zajmuje się naukami pomocniczymi historii, zwłaszcza genealogią, heraldyką i kartografią historyczną. Od lat popularyzuje ponadto historię lokalną. Jest autorem strony internetowej: http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org