Opublikowano
2013-07-24 17:32
Licencja
Wolna licencja

Z Orłem Białym poprzez wieki. Cz. 1: symbolika orła w starożytności i średniowieczu

Zanim orzeł stał się godłem państwa polskiego, funkcjonował w niezliczonych kulturach jako symbol rozmaitych bóstw i cnót, z rzadka tylko nabierając negatywnych konotacji.


1 2 3 4

Orły dwugłowe

Godło Cesarstwa Austrii (1815–1915) (rys. Hugo Gerhard Ströhl, domena publiczna) Przez jakiś czas z orłem jednogłowym rywalizował dwugłowy, mający równie starą genezę i symbolikę. Znak ten pojawił się ok. 1800 r. p.n.e. w pierwszym indoeuropejskim imperium na Wschodzie, u Hetytów, jako bóg burzy. W Rzymie łączono go z bogiem Janusem o dwu twarzach. Symbolizował siłę stwórczą, wszechwiedzę, patrzył w przeszłość i przyszłość, łączył władzę duchowną i świecką, czujność w obronie granic państwa. Ten typ orła pod wpływem wierzeń i symboliki Orientu, a zwłaszcza perskich Sasanidów, powrócił w XI w. do symboliki cesarskiej w Bizancjum, skąd następnie trafił na Bałkany i Ruś (m.in. w XIII w. do sąsiadującego z Polską księstwa halicko-włodzimierskiego). Stamtąd właśnie wywodzi się dwugłowy orzeł będący od połowy XIV stulecia herbem ziemi przemyskiej. Zachód przypomniał sobie symbolikę dwugłowego orła dzięki wyprawom krzyżowym, za pośrednictwem Bizancjum i Turków Seldżuckich. Od XIV w. stał się on godłem cesarzy rzymskich (narodu niemieckiego), a następnie cesarzy Austrii, używanym w monarchii Austro-Węgierskiej aż do 1918 r. W końcu XV w. car moskiewski Iwan III Srogi, nawiązując do idei Moskwy jako „trzeciego Rzymu” (spadkobiercy Rzymu cezarów i Bizancjum), przyjął dwugłowego orła bizantyńskiego, nadając mu barwę czarną i umieszczając na złotym polu. W tej formie carski orzeł, znienawidzony przez uciskanych pod zaborami Polaków, przetrwał aż do rewolucji 1917 r. Niedawno, w 1993 r., republikańska Rosja powróciła do tego imperialnego znaku (zwanego przez zażartych przeciwników „kurą z Czarnobyla”), modyfikując jednak jego barwy.

Orzeł jako symbol Chrystusa i atrybut świętych

Chrześcijaństwo w dobie chrystianizacji Imperium Rzymskiego (IV–V w. n.e.) zaakceptowało rzymskiego orła, przypisując mu nowe znaczenia symboliczne. W kulturze chrześcijańskiego średniowiecza orzeł symbolizował np. Mesjasza-Chrystusa. Jak możemy przeczytać w rozmaitych średniowiecznych dziełach encyklopedycznych, orzeł krąży nad gniazdem, by strzec orląt, a podczas nauki latania kieruje je ku słońcu, wyrzucając z gniazda te, które słonecznego blasku się boją. To oczywiście symbole obrońcy dusz i sądu ostatecznego. Rzekoma zdolność patrzenia w słońce wykreowała orła na symbol religijnej kontemplacji. Opisy te nie znajdują oczywiście żadnego potwierdzenia we współczesnej wiedzy ornitologów. Orzeł przedstawiany z rybą w szponach symbolizował w średniowieczu Chrystusa unoszącego chrześcijanina ze źródła chrzcielnego ku zmartwychwstaniu. Ptak ten był także atrybutem wielu świętych, zwłaszcza św. Jana Ewangelisty (przedstawiany z nimbem). Król ptaków strzegł przed sępami relikwii męczenników, np. obu patronów Polski: św. Wojciecha i Stanisława. Bywał prezentowany na dachu kościoła, w scenie polowania na zająca lub węża symbolizował zwycięstwo dobra nad złem, odwagi nad tchórzostwem...

Jan Ewangelista w towarzystwie orła w Liber Chronicarum Hartmanna Schedela, 1493 r. (drzeworyt z pracowni Michała Wolgemuta)

Z tych rozlicznych i, w przeciwieństwie do innych zwierząt, wyłącznie pozytywnych znaczeń związanych ze znakiem orła, nawarstwiających się przez wieki i tysiąclecia, wynika fakt jego ogromnej popularności w momencie powstawania herbów. Jego jedynym godnym rywalem był heraldyczny lew.

Dawno, dawno temu praojciec Lech…

Dosyć często i niezależnie od siebie w różnych krajach opowiadano także o udziale orłów w zakładaniu miast. To właśnie kierunek lotu tego ptaka miał według starej rzymskiej legendy wskazać Romulusowi i Remusowi miejsce lokalizacji Rzymu. Również Moskwa miała powstać w miejscu, gdzie dwugłowy orzeł złożył porwanego dzika. Na dowód, że nie są to tylko echa wierzeń Rzymian można tu dorzucić historię związaną z założeniem stolicy Azteków Tenochtitlan, obecnego Meksyku. Decyzję o lokalizacji świątyni i centrum przyszłego miasta podjęli kapłani zaobserwowawszy miejsce, gdzie kaktus rósł na kamieniu. Na kaktusie siedział orzeł i pożerał węża.

Rzeźba we współczesnym Meksyku (mieście) przedstawiająca scenę odnalezienia miejsca założenia Tenochtitlan (fot. Gengiskanhg, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported)

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tytuł: „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-4-6

Stron: 82

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

1 2 3 4

Gość: Patryk |

Dzień dobry. W tekście wspomina pan, że dwugłowy orzeł pojawia się w Bizancjum w XI wieku. Czy wcześniej nie posługiwano się tam tym symbolem? Czy dwugłowy orzeł nie był reakcją na podział cesarstwa dokonany w 395 r i nie symbolizował właśnie jedności tego państwa mimo dualizmu władzy administracyjnej?



Odpowiedz

Gość: Tomek |

Owszem, symbol dwugłowego orła znany był znacznie wcześniej - od czasów Hetytów (ok. 1800 r. pne), ale częściej stosowany na Wschodzie, np. w państwie perskim, na Zachodzie przegrywał w roli ulubionego symbolu władzy i majestatu z orłem jednogłowym (Zeusa, Jowisza, cesarzy, legionów), ale pewnie był znany także w Rzymie. Jego dwie głowy wg jednej z hipotez miały nawiązywać do starorzymskiego boga Janusa, symbolizować siłę stwórczą, wszechwiedzę, patrzenie w przyszłość i przeszłość, dualizm religijny, władzę duchowną i świecką, czujność w obronie granic... Interpretowano go też politycznie - wiążąc np. z tytulaturą cesarsko-królewską władców Niemiec i Austro-Węgier, ideą drugiego Rzymu... Pewnie symbolizował także podzielone Imperium Rzymskie, ale nie wiem czy tak interpretowano go już w IV-V w. Nie znalazłem w literaturze konkretnych przykładów znajomości symboliki dwugłowego orła w Rzymie republikańskim i cesarskim, co nie znaczy że jej nie znano. Możliwe że interpretacja dwóch głów orła jako dwu części Imperium Rzymskiego jest późniejsza, średniowieczna. Z punktu widzenia dziejów polskiej symboliki państwowej to zagadnienie poboczne. Z całą pewnością w świecie grecko-rzymskim orzeł dwugłowy zrobił prawdziwą karierę dopiero w średniowieczu, ok. XI-XII w., najpierw Ces. Bizantyńskie uczyniło go symbolem dworu, na wzór perski, potem w dobie krucjat zachodnie rycerstwo, wzorując się na Grekach lub Turkach - Seldżukach, przeniosło ten symbol do łacińskiej Europy, gdzie dopiero ok. XIV w. ostatecznie stał się symbolem cesarskim w odróżnieniu od jednogłowego orła królewskiego. Moskwa przejęła go jeszcze później - w XV w. z Bizancjum lub Niemiec...



Odpowiedz

Gość: Patryk |

Rozumiem. Interesuje mnie właśnie ta kwestia- jak wcześnie w Bizancjum zaczęto używać dwugłowego orła jako symbolu pretensji do panowania "nad całym cesarstwem". Używali tego symbolu Paleologowie, sam nie potrafię znaleźć ani wzmianek ani wizerunków przedstawiających dwugłowego orła bizantyjskiego wcześniej. Dziekuję za odpowiedź.



Odpowiedz

Gość: Atalanta |

Salve, Taka mała uwaga: „Warrusie, oddaj mi moje legiony!” - słów tych August nie wypowiedział w chwili śmierci tylko po klęsce teutoburskiej ponieważ "podobno tak był tym przybity, że przez szereg miesięcy nie golił brody ani włosów nie strzygł. Nieraz tłukł głową o ścianę , wołając głośno: Vare, redde mihi legiones!"(Suet. Aug. 23); córka Julia z kolei przeżyła go o kilka miesięcy.



Odpowiedz

Gość: Tomek |

dziękuję za te sprostowania



Odpowiedz

Gość: BartoszKazibudzki |

Bardzo dobry i zacny tekst, pozwoliłem sobie skorzystać z fragmentu o feniksie na użytek tekstu http://teczowaperla.pl/boskie-ptaki/ Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: JESTEM |

Dodam, że w wielu tradycjach Rdzennych Ludów obu Ameryk ORZEŁ był posłannikiem DUCHA albo też był wręcz utożsamiany z DUCHEM. Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: JESTEM |

Przeczytałam część pierwszą. Interesujący artykuł. p.s. IZIS, Izyda - egipska "bogini" także była przedstawiana jako ORLICA: http://img3.wikia.nocookie.net/__cb20120109131900/egipt/images/4/4f/Izyda_rozkładająca_uskrzydlone_ramiona.jpg W Kodeksie z Laud też jest piękny obraz symboliczny z ORŁEM, który "kręci" Kołem Życia: http://www.famsi.org/research/pohl/jpcodices/laud/laud01.jpg Orzeł Świadomości (bursztynowy zresztą) w tradycjach starożytnych Tolteków jest Świadomością, która "obdarza" każdą istotę cząsteczką tejże Świadomości przy każdych narodzinach, a "odbiera" ją przy jej śmierci. Dlatego Toltekowie jako Nieskazitelni przygotowywali się do "abstrakcyjnego lotu" pozwalającego im przelecieć "za plecami orła" i nie dać się pochłonąć - zniknąć w jego dziobie. Może kolejny etap to - jak we śnie Kai - można usiąść na takim Orle i polecieć… :-D Teraz poczytam część drugą.



Odpowiedz
Tomasz Pietras

Doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Łódzkiego, członek Zarządu Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego. Autor m.in. książkowej biografii kontrowersyjnego biskupa krakowskiego Jana Muskaty pt. „Krwawy wilk z pastorałem”. Biskup krakowski Jan zwany Muskatą (ok 1250–1320). Zajmuje się naukami pomocniczymi historii, zwłaszcza genealogią, heraldyką i kartografią historyczną. Od lat popularyzuje ponadto historię lokalną. Jest autorem strony internetowej: http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org