Opublikowano
2013-07-24 17:32
Licencja
Wolna licencja

Z Orłem Białym poprzez wieki. Cz. 1: symbolika orła w starożytności i średniowieczu

Zanim orzeł stał się godłem państwa polskiego, funkcjonował w niezliczonych kulturach jako symbol rozmaitych bóstw i cnót, z rzadka tylko nabierając negatywnych konotacji.


1 2 3 4

Już w początkach XII w. pierwszy kronikarz piszący w Polsce, Anonim zwany Gallem, tłumacząc etymologię nazwy grodu Gniezno, powiązał ją z gniazdem. Na początku XIII stulecia mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem wspomniał o „znaku zwycięskiego orła”, pod którym skupiło się polskie rycerstwo księcia Kazimierza II Sprawiedliwego podczas walk toczonych z Rusinami nieopodal Brześcia Litewskiego. Jest to zapewne ślad rzymskiej erudycji autora. XV-wieczny kronikarz Jan Długosz powiązał początki polskiego orła ze zjazdem gnieźnieńskim 1000 r., kiedy to cesarz Otto III Rudy miał nadać odmienionego rzymskiego orła Bolesławowi Chrobremu na dowód uznania i współpracy. W XVI w. inni polscy kronikarze, Marcin Kromer i Marcin Bielski, uzupełnili znaną już od stuleci legendę o praojcu Polaków Lechu i założeniu Gniezna o istotny szczegół. Lech miał wybrać to miejsce na swą stolicę, podziwiając dużą liczbę znajdujących się tu orlich gniazd, a na pamiątkę – przyjąć znak orła na swe sztandary. Opowieść tę powtórzył wybitny heraldyk piszący za czasów króla Stefana Batorego, Bartosz Paprocki.

Słynne rogalińskie dęby: Lech, Czech i Rus (fot. Robert Wrzesiński, na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0

W XVIII-wiecznym herbarzu autorstwa Kaspra Niesieckiego znajdziemy jeszcze kilka dalszych pomysłów na dotyczących pochodzenia orła w herbie Polski. Hipotezy te nawiązują do dziejów starożytnego Rzymu. Czytamy więc, że orzeł w godle Polski pochodzi od rzymskich orłów legionowych zdobytych przez Germanów podczas wspomnianej już bitwy w Lesie Teutoburskim (w 9 r. n.e.). Owych wojowniczych Germanów autor uznał oczywiście za naszych odległych antenatów. W innym miejscu Niesiecki powiązał genezę polskiego orła z klęską poniesioną przez Rzymian z rąk germańskich Markomanów pod Akwileją (w 113 r. p.n.e.), ponieważ „aquila” to po łacinie właśnie „orzeł”. Wreszcie wspomniał o królu Wandalów i Alanów Genzeryku, który miał po złupieniu Rzymu (w 455 r. n.e.) posłać swym pobratymcom w puszczach Germanii zdobytą chorągiew cesarską z orłem. Ten wojowniczy lud germański, będący jednym z grabarzy Imperium Rzymskiego w V w. n.e., szczególnie chętnie uznawano, już od czasów mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem, za przodków Polaków. Te i podobne opowieści na temat początków orła w Polsce nie miały oczywiście nic wspólnego z prawdą historyczną, a służyć miały jedynie udostojnieniu tego herbu i „dorobieniu” antycznej genealogii dumnym Sarmatom.

Przeczytaj część drugą artykułu.

Zobacz też:

Wybrana bibliografia

  • Cisek Janusz, Orzeł i barwy narodowe u progu niepodległości (1914–1918), [w:] Rola symboli narodowych we współczesnej Polsce, red. Michał Wołłejko, Radosław Marciniak i Przemysław Siejczuk, Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Warszawa 2008.
  • Forstner Dorothea, Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon, Pax, Warszawa 2001.
  • Jaworska Aleksandra, Insygnia w herbie Orzeł Biały (koniec XIII–XVIII w.), [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego, Materiały sesji naukowej w dniach 27–28 czerwca 1995 roku na Zamku Królewskim w Warszawie, pod redakcją Stefana Kuczyńskiego, DiG, Warszawa 1996, s. 73-84.
  • Taż, Orzeł Biały. Herb państwa polskiego, DiG, Warszawa 2003.
  • Jeziorowski Tadeusz, Początki polskiego orła wojskowego, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej…, s. 189–204.
  • Kiersnowski Ryszard, Symbol ptaka, [w:] Imagines Potestatis. Rytuały, symbole i konteksty fabularne władzy zwierzchniej. Polska X–XV w., pod red. Jacka Banaszkiewicza, Instytut Historii PAN, Warszawa 1994, s. 105–116.
  • Kopaliński Władysław, Słownik symboli, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990.
  • Kuczyński Stefan K., Herb Królestwa Polskiego w XIV–XV wieku. Wokół genezy, treści funkcji, [w:] Imagines Potestatis…, s. 151–160.
  • Tenże, Orzeł Biały w powstaniach narodowych i ruchach wyzwoleńczych XIX wieku, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej…, s. 241–256.
  • Tenże, Treści i funkcje Orła Białego, [w:] Orzeł Biały – 700 lat herbu państwa polskiego, 26 czerwca–15 października 1995, Zamek Królewski w Warszawie–Polskie Towarzystwo Heraldyczne, Warszawa 1995, s. 33–42.
  • Tenże, Pudłowski Leszek, Udział archiwów państwowych w tworzeniu herbów okresu międzywojennego, „Archeion”, t. 82 (1987), s. 97-137.
  • Myśliński Michał, Awifaunistyczny pierwowzór wyobrażenia godła Królestwa Polskiego, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej…, s. 7–14.
  • Mrozowski Przemysław, O stylizacji Orła Białego w sztuce polskiej, [w:] Orzeł Biały – 700 lat herbu państwa polskiego…, s. 43–53.
  • Piech Zenon, Symbole władzy i państwa w monarchii Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, [w:] Imagines Potestatis…, s. 117–150.
  • Tenże, Wokół genezy Orła Białego jako herbu Królestwa Polskiego, [w:] Orzeł Biały – 700 lat herbu państwa polskiego…, s. 15–32.
  • Tenże, Zarys dziejów i symbolika Orła Białego, [w:] Orły nasze. Orzeł Biały w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, pod red. Mieczysława Rokosza, Uniwersitas, Kraków 1996, s. 9–44.
  • Pietras Tomasz, Z Kaplicy Zygmuntowskiej do logo Senatu RP. Kilka uwag na marginesie dziejów Orła Białego, [w:] Orzeł Zygmunta Starego – znak Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, Kancelaria Senatu RP, Warszawa 2011 [kalendarz na rok 2012 według projektu Moniki Łączyńskiej].
  • Tenże, Znak zwycięskiego orła, „Mówią wieki”, 2001, nr 9 (501), s. 6–12.
  • Pudłowski Leszek, Z najnowszych dziejów Orła Białego, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej…, s. 267–295.
  • Rokosz Mieczysław, Orzeł Biały w staropolskiej grafice książkowej, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej…, s. 107–132.
  • Russocki Stanisław, Nad nami Orzeł Biały, [w:] Tenże, Stefan K. Kuczyński, Juliusz Willaume, Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej. Zarys dziejów, wyd. 3, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 17–78.
  • Znamierowski Alfred, Elementy herbu polskiego 1295–1995, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego. Materiały sesji naukowej..., pod red. S. K. Kuczyńskiego, Warszawa 1996, s. 85–94.
  • Tenże, Dudziński Paweł, Wielka księga heraldyki, Świat Książki, Warszawa 2008.

Redakcja: Roman Sidorski

Polecamy e-book Sebastiana Adamkiewicza „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Autor: Sebastian Adamkiewicz
Tytuł: „Zrozumieć Polskę szlachecką”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-934630-4-6

Stron: 82

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

5,9 zł

(e-book)

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.
1 2 3 4

Gość: Patryk |

Dzień dobry. W tekście wspomina pan, że dwugłowy orzeł pojawia się w Bizancjum w XI wieku. Czy wcześniej nie posługiwano się tam tym symbolem? Czy dwugłowy orzeł nie był reakcją na podział cesarstwa dokonany w 395 r i nie symbolizował właśnie jedności tego państwa mimo dualizmu władzy administracyjnej?



Odpowiedz

Gość: Tomek |

Owszem, symbol dwugłowego orła znany był znacznie wcześniej - od czasów Hetytów (ok. 1800 r. pne), ale częściej stosowany na Wschodzie, np. w państwie perskim, na Zachodzie przegrywał w roli ulubionego symbolu władzy i majestatu z orłem jednogłowym (Zeusa, Jowisza, cesarzy, legionów), ale pewnie był znany także w Rzymie. Jego dwie głowy wg jednej z hipotez miały nawiązywać do starorzymskiego boga Janusa, symbolizować siłę stwórczą, wszechwiedzę, patrzenie w przyszłość i przeszłość, dualizm religijny, władzę duchowną i świecką, czujność w obronie granic... Interpretowano go też politycznie - wiążąc np. z tytulaturą cesarsko-królewską władców Niemiec i Austro-Węgier, ideą drugiego Rzymu... Pewnie symbolizował także podzielone Imperium Rzymskie, ale nie wiem czy tak interpretowano go już w IV-V w. Nie znalazłem w literaturze konkretnych przykładów znajomości symboliki dwugłowego orła w Rzymie republikańskim i cesarskim, co nie znaczy że jej nie znano. Możliwe że interpretacja dwóch głów orła jako dwu części Imperium Rzymskiego jest późniejsza, średniowieczna. Z punktu widzenia dziejów polskiej symboliki państwowej to zagadnienie poboczne. Z całą pewnością w świecie grecko-rzymskim orzeł dwugłowy zrobił prawdziwą karierę dopiero w średniowieczu, ok. XI-XII w., najpierw Ces. Bizantyńskie uczyniło go symbolem dworu, na wzór perski, potem w dobie krucjat zachodnie rycerstwo, wzorując się na Grekach lub Turkach - Seldżukach, przeniosło ten symbol do łacińskiej Europy, gdzie dopiero ok. XIV w. ostatecznie stał się symbolem cesarskim w odróżnieniu od jednogłowego orła królewskiego. Moskwa przejęła go jeszcze później - w XV w. z Bizancjum lub Niemiec...



Odpowiedz

Gość: Patryk |

Rozumiem. Interesuje mnie właśnie ta kwestia- jak wcześnie w Bizancjum zaczęto używać dwugłowego orła jako symbolu pretensji do panowania "nad całym cesarstwem". Używali tego symbolu Paleologowie, sam nie potrafię znaleźć ani wzmianek ani wizerunków przedstawiających dwugłowego orła bizantyjskiego wcześniej. Dziekuję za odpowiedź.



Odpowiedz

Gość: Atalanta |

Salve, Taka mała uwaga: „Warrusie, oddaj mi moje legiony!” - słów tych August nie wypowiedział w chwili śmierci tylko po klęsce teutoburskiej ponieważ "podobno tak był tym przybity, że przez szereg miesięcy nie golił brody ani włosów nie strzygł. Nieraz tłukł głową o ścianę , wołając głośno: Vare, redde mihi legiones!"(Suet. Aug. 23); córka Julia z kolei przeżyła go o kilka miesięcy.



Odpowiedz

Gość: Tomek |

dziękuję za te sprostowania



Odpowiedz

Gość: BartoszKazibudzki |

Bardzo dobry i zacny tekst, pozwoliłem sobie skorzystać z fragmentu o feniksie na użytek tekstu http://teczowaperla.pl/boskie-ptaki/ Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: JESTEM |

Dodam, że w wielu tradycjach Rdzennych Ludów obu Ameryk ORZEŁ był posłannikiem DUCHA albo też był wręcz utożsamiany z DUCHEM. Pozdrawiam



Odpowiedz

Gość: JESTEM |

Przeczytałam część pierwszą. Interesujący artykuł. p.s. IZIS, Izyda - egipska "bogini" także była przedstawiana jako ORLICA: http://img3.wikia.nocookie.net/__cb20120109131900/egipt/images/4/4f/Izyda_rozkładająca_uskrzydlone_ramiona.jpg W Kodeksie z Laud też jest piękny obraz symboliczny z ORŁEM, który "kręci" Kołem Życia: http://www.famsi.org/research/pohl/jpcodices/laud/laud01.jpg Orzeł Świadomości (bursztynowy zresztą) w tradycjach starożytnych Tolteków jest Świadomością, która "obdarza" każdą istotę cząsteczką tejże Świadomości przy każdych narodzinach, a "odbiera" ją przy jej śmierci. Dlatego Toltekowie jako Nieskazitelni przygotowywali się do "abstrakcyjnego lotu" pozwalającego im przelecieć "za plecami orła" i nie dać się pochłonąć - zniknąć w jego dziobie. Może kolejny etap to - jak we śnie Kai - można usiąść na takim Orle i polecieć… :-D Teraz poczytam część drugą.



Odpowiedz
Tomasz Pietras

Doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Łódzkiego, członek Zarządu Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego. Autor m.in. książkowej biografii kontrowersyjnego biskupa krakowskiego Jana Muskaty pt. „Krwawy wilk z pastorałem”. Biskup krakowski Jan zwany Muskatą (ok 1250–1320). Zajmuje się naukami pomocniczymi historii, zwłaszcza genealogią, heraldyką i kartografią historyczną. Od lat popularyzuje ponadto historię lokalną. Jest autorem strony internetowej: http://warsztathistoryka.uni.lodz.pl.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org